Concrete poëzie



> startpagina

> index woorden

> overzicht, data, kunstenaars

tussen taal en beeld

De visualiteit van taal, schrift, beeld en tekst voegt literatuur en beeldende kunst tot een nieuwe eenheid samen

.

Concrete poëzie
is een ontwikkeling in de letterkunde ontstaan rond 1950.
Deze poëzie, die op het hanteren van het taalmateriaal en de moderne communicatiemiddelen is gericht, stelt interessante problemen aan taalkundigen, literatuurwetenschappers, comparatisten en kunst- en cultuurhistorici.


Visuele en Concrete Poëzie


De poëzie als taalkunstwerk heeft zich altijd bediend van het gebruikelijke taalmateriaal, het genormeerde schriftbeeld en de klank die daar bij hoort.
Maar juist in dit woordje 'bediend' zit het verschil met de concrete poëzie.
De semantische betekenis van een woord of de zin stond in de dichtkunst centraal en deze be-teke-nis werd overgedragen door letter-tekens en lees-tekens of door klanken als hulpmiddelen
.

De tegenstelling

De essentiële verschuiving naar concrete poëzie is, dat het schriftbeeld en de taalklank niet langer ondergeschikt zijn aan de betekenis en gevoelswaarde van de woorden, maar dat de woordbetekenis, de woordvorm en de woordklank als gelijkwaardige en, elkaar beïnvloedende, elementen van een gedicht worden gebruikt.

Het 'ik' is uit de gedichten verdwenen:

De kenmerken van het gebruik van taalmateriaal als een volwaardige bouwstof zijn:
In de eerste plaats de objectiviteit.

Concrete gedichten geven weinig informatie over de persoonlijke ervaringen van de dichter, maar vooral over de mogelijkheden van het zichtbare en hoorbare taalmateriaal.
Vandaar de term die daarvoor is: objectieve poëzie
.


Futurisme /Parole in Libertà



Marinetti [1876-1944]
Marinetti schreef in 1909 een technisch manifest voor de futuristische literatuur uit, waarin voorgeschreven wordt:
'Men moet het 'ik' in de literatuur vernietigen.'

Weg met rijmschema's, woorden moeten zelfstandig en zonder zinsverband een rol spelen.

Het is te zien in het onderstaande 'Zang Tumb Tumb' waar hij in beweging en klank weergeeft hoe een Bulgaarse 'verrader' in de oorlog in Libië gefusilleerd wordt.



De Italiaans futuristische dichters lieten een schrijfstijl zien die ze Parole in libertà, of wel vrijgelaten woorden, noemden.







Umberto Eco [1932-2016]
Hoogleraar semiotiek in Bologna.


Eco gebruikte het begrip open kunstwerk als een autonome, complementaire vorm van het wereldgebeuren.
Die vaststelling heeft alles te maken met het wezen van de Visuele Poëzie.
Dit in tegenstelling tot de Concrete Poëzie, die niet zelden voor een kopschuwe, zinloze, hermetische tendens gehouden wordt, opent de Visuele Poëzie een discussie tussen de meest verschillende media van de communicatie en beeldende kunst.


Taalkunst vs Beeldende kunst



Lucebert [1924-1994]

Tellby

tellby toech tarra
inna nip
inna nip
tarra toech tellby

Dit gedicht is geheel uit zelfgemaakte woorden samengesteld.
Ze zijn niet zo zinloos als ze lijken.
Het karakteristieke is, dat ze een dramatische situatie weergeven.




Jan Hanlo [1912-1969]

De Mus

Tjielp tjielp - tjielp tjielp tjielp
tjielp tjielp tjielp - tjielp tjielp
tjielp tjielp tjielp tjielp tjielp tjielp
tjielp tjielp tjielp

Tjielp
etc.

Oote oote oote
Boe
Oote oote
Oote oote oote boe
Oe oe
Oe oe oote oote oote
A
A a a
Oote a a a
Oote oe oe
Oe oe oe
Oe oe oe oe oe
Oe oe oe oe oe
Oe oe oe oe oe oe oe
Oe oe oe etc.
Oote oote oote
Eh eh euh
Euh euh etc.

[fragment]


Balanceren op de rand.
Lucebert en Hanlo worden wel eens verweten dat ze zich met deze klankgedichten op de uiterste rand van het poëtische vlak bewegen.
Als je vindt dat poëzie een taalkunstwerk is, dan vallen deze gedichten zelfs óver de rand, want klanken zijn geen taal, evenmin als bakstenen een huis zijn, al behoren menselijke klanken wel tot het taalmateriaal.

Als je vindt dat poëzie met woorden moet kun je visuele gedichten het beste een mengvorm van poëzie en beeldende kunst noemen

Moderne beeldende kunstenaars experimenteren en tasten grenzen af. Zo komen ze tot nieuwe kunstvormen met eigen technieken en esthetische kenmerken.
Dat moet dan ook voor taalkunstenaars en toonkunstenaars gelden.


Filosofie van taal en teken

Onleesbare taal




Antoni Tàpies [1923-2012]


Hiëroglyfen
[1985]


Kruis en cirkel
[1980]


Rentamans i libres

[1987 © Fundació Antoni Tàpies]





Paul Klee /
Er küsse mich...


Paul Klee
[1879=1940]
Wat ik wil laten zien in mijn werk is het idee wat zich verbergt achter de zogenoemde werkelijkheid.
Ik zoek naar de brug die het zichtbare verbindt met het onzichtbare.

Een van mijn problemen is om
het zelf
te vinden dat slechts een enkele vorm kent en onsterfelijk is, om het te vinden in mensen en dieren, en in de hemel en in de hel die met elkaar de wereld vormen waarin wij leven.


De Fluxus performances



Het is een combinatie van acties, handelingen in rituele of geritualiseerde context
.
De handelingen waarom het gaat zijn steeds een inbreuk op heersende waarden en normen.
Ze zijn gericht op de bestaande 'orde'.
Niet vanuit een politieke of ideologische wil tot omverwerping van de orde, maar veeleer om die orde op een speelse wijze te provoceren.


Verder naar Fluxus


New Art of Making Books

Ulises Carrión
[1941-1989]



Harald Vlugt / Het Boek

Ulises was een Mexicaanse kunstenaar, die lange tijd in Amsterdam woonde,
waar hij de boekhandel en galerie Andere Boeken en Zo had.

Hij werkte voor het internationale MailArt Netwerk


Een boek
is geen doos vol woorden
Een schrijver

schrijft geen boeken, een schrijver maakt teksten

Een literaire tekst

opgeslagen in een boek gaat voorbij aan het feit dat het boek een autonome opeenvolging van ruimte en tijd is

Lettertekens

omvatten de ruimte, lezen bepaalt de tijd

Boeken

zijn in principe bakken met al dan niet literaire teksten


Oude kunst:
schrijver schrijft teksten, de rest wordt door ambachtslieden gedaan.
Nieuwe kunst:

schrijver maakt boeken en is verantwoordelijk voor het gehele proces.


meer over wat een boek is


Vormentaal en Beeldtaal

Er is vrijwel geen beeldonderdeel te vinden dat, vergelijkbaar met een letter uit het alfabet, deel uit kan maken van wisselende taalbetekenissen.

Kunstenaars gebruiken soms letters in hun visuele werken
Maar ze geven die beeldend gebruikte letters en woorden een andere, eigen, betekenis.


Franz Mon / Abstraktion

De plotselinge verandering
van het letterteken



Pera /
Presence du marteau [
1962]


De Wiener Gruppe


Friedrich Achleitner / Kobylany-studie [1958]


Een groep van Oostenrijkse schrijvers die tussen 1954 en 1964 de literatuur radicaal wilden vernieuwen.
Ze noemden zich taalingenieurs, ze wilden breken met een literatuur die opvallend achterliep op de tijd.

Vooral Gerhard Rühm, componist en bewonderaar van Webern, had een feilloos gevoel voor de expressiviteit van spraakklanken, maakt klankgedichten, 'coole poëzie', constellaties van woorden, ideogrammen en tekstbeelden.
Zoals 'jetzt' - een poging om het nu zichtbaar te maken.
Ze zijn de geschiedenis ingegaan als concrete en later visuele poëzie
.



Arte Povera



Jannis Kounellis [1936-2017]
Kounellis is één van de bekendste kunstenaars uit de
Arte-Povera-beweging.
In zijn oeuvre speelt vergankelijkheid een belangrijke rol. Er wordt naar verwezen in de vorm van brokstukken en vuur . Loutering door vernietiging is een terugkerend gegeven in zijn werk.




Paardenstront
In 1969 choqueerde hij de conservatieve kunstliefhebbers door in Galleria l'Attico in Rome twaalf levende paarden als onderdeel van zijn kunstwerk te presenteren.
De hele galerie stonk naar de paarden.


Naar aanleiding van dit kunstwerk raakt hij meer geïnteresseerd in het ensemblewerk.
Theater werd een onderdeel van zijn kunst terwijl werken als rekwisieten achterbleven.


Free International University


Kloppenburg / Mergpijp bril

Jacobus Kloppenburg [1930]
Deze bril hoort bij het gereedschap dat nodig is om van de vergaderruimte van commissarissen van een bank, een humane plek te maken waar sociaal verantwoorde en milieuvriendelijke, economische, beslissingen genomen kunnen worden.


Free International University


Kunst is een taal


Diter Rot / kinderboek [1957]


Kunst is een taal en D.R. nam dat zeer letterlijk. Grammatica vond hij een belemmering.
Rot(h) gebruikte een eigen alfabet: de woorden splitsen in l-e-t-t-e-r-s en de letters onafhankelijk gebruiken. De letters laten klinken, ze op hun kop zetten. Zij krioelen over de bladzijden. Hij spuwt ze uit.



Dick Elffers / Lettergraniet


Bauhaus


Asger Jorn/ Stavrim Sonnetter

Asger Jorn [1914-1973]
Asger Jorn ging op 21-jarige leeftijd naar Parijs, waar hij lessen volgde bij Ferdinand Leger en Le Corbusier.
Na de Tweede Wereldoorlog ontmoette hij daar Constant en Jean Michel Atlan.
Net als Constant ontwikkelde Jorn revolutionaire ideeën over de rol van de kunstenaar in de westerse maatschappij.
In 1956 richtte hij als reactie op Max Bill, met Enrico Baj de Mouvement International pour une Bauhaus Imaginiste op, met als doel de maatschappij zelf tot kunst te laten worden.


Walter Gropius / Program of Bauhaus in Weimar [1919]

Tegenwoordig zijn de kunsten geïsoleerd.
Het Bauhaus bracht alle kunstdisciplines in een gemeenschappelijk kunstwerk bijelkaar, zonder onderscheid tussen decoratieve kunst en architectuur.




Happenings



Wolf Vostel
l [1932-1998]
Vostel neemt in 1958 deel aan de eerste happening in Europa, die in Parijs plaatsvindt en maakt zijn eerste werken met televisietoestellen en auto-onderdelen. Hij maakt deel uit van de kunststroming Fluxus.





Zen voor wind


Name June Paik [1932-2006]


Zen voor vinger



Zen voor hoofd


Zen voor alle zintuigen


Fluxus




Wolf Vostell / Fluxus-Piano-Lituania Hommage à Maciunas [1994]


omhoog


Lezen & Waarnemen

Grenzen tussen lezen en waarnemen zijn er je moet ze als kijker en lezer zelf vaststellen.
Als je leest volg je gewillig de regels die algemeen gelden, als je kijkt stel je daar zelf regels voor vas
t.


Ernest van Leyden / Broadway [1961]


Collages



Kurt Schwitters [1887-1948]
Schwitters plakt resten van alledaagse teksten als collages bijeen. Deze volkomen nieuwe zienswijze verdrijft de alom tegenwoordigheid van het geschrevene.
De kranten, bureaucratie en reclame heersen.


Kurt Schwitters / wij wachten

Wat betreft het gebruik van cijfers op de plaats van woorden was Schwitters zijn tijd op de SMSers generatie ver vooruit.

Dada kunstenaar Kurt Schwitters
Merzkunst van Schwitters


De cirkel als een vlak


Rundschreibe XIV
[1964]

Ferdinand Kriwet
[1942-2018]
Kriwet hield zich met visuele en concrete poëzie en interdisciplinaire spraakcommunicatie bezig die het dichts bij hoorspelen te plaatsen zijn.
Zijn visuele teksten hebben zijn in een cirkelvorm geplaatst met als titel 'Rundschreiben' .

Kriwet
noemt het kijkteksten
De letters komen uit een zetkast of de schrijfmachine. In plaats van een doorgaande inhoud zien we onsamenhangende woorden.
De kijker moet associatief aan het werk gaan en ergens in de cirkel beginnen. Dat er geen einde is zal wel niemand geloven.




Voor fotograaf Ed van der Elsken maakte Kriwet een ronde tekst voor het boek 'Sweet Life' met teksten, kreten en plaatsnamen die met de foto's te maken hadden.


Geheimzinnige teksten



Het Hemelse Alfabet
[16e eeuw]

Caspar Hiltensperger [1710-1754] wilde de geheimen van de wereld en van God in een tekst verbergen.
Eerst lijkt de tekst een tunnel waar je aandacht naar het einde ervan wordt getrokken.
Daar moet dan de waarheid te vinden zijn.

Een tekst zoalsdie ook bij bepaalde sekten gebruikt wordt


Het Labyrinth[begin 18e eeuw]

Een labyrint is in oude tijden gebruikt om de wijsheid van mensen op de proef te stellen.

Josua Reichert / Sator [1963]

Bezwering
Twee balken voeren naar de begintekst: Sator.
Dat is een middeleeuwse magische formule die ook als een palindrome gelezen kan worden.
SATOR AREPO TENET OPERA ROTAS
De waarheid van het beeld gaat boven de betekenis van het schrift.




William Kentridge
Kaboom: The Head & The Load

Animatie over het Ghanese spreekwoord,
'het hoofd en de lading zijn de problemen van de nek',
Het gaat over de bijna twee miljoen Afrikaanse dragers en dragers die door de Britten, Fransen en Duitsers in de Eerste Wereld werden gebruikt in de oorlog in Afrika.


Een nieuwe typografie


Un Coup de Dés
[1897]


Stéphane Mallarmé [1842-1898]
Deze dichter wordt gezien als een voorloper van de symbolistische beweging uit de jaren 1880 in Frankrijk.
Hij ontwikkelde een hermetische stijl kenmerkend voor intellectualisme en de abstractie van het Duitse idealisme.


Un Coup de Dés
Deze gedichtenbundel van Stéphane Mallarmé werd in een nieuwe vorm gepubliceerd.
De regels zijn in verschillende corpsen willekeurig verspreid over de pagina gezet, zodat de lege ruimte rond de woorden plotseling een eigen betekenis kregen.

Un coup de dés jamais n'abolira le hasard, een worp met dobbelstenen zal het toeval nooit uitsluiten.


Volgens Mallarmé moet dichtkunst suggereren en onbewust op de lezer inwerken. De dichter kan de werkelijkheid omvormen door een beroep te doen op het menselijke intellect en door gebruik te maken van alle poëtische en magische krachten van de taal.
Mallarmé maakt een onderscheid tussen het communicatieve taalgebruik van alle dag en het poëtische taalgebruik. Gedichten werken met klanken, ongrammaticale associaties en soms met magische symbolen op de lezer in. Op die manier ontstaat, bij benadering, een innerlijke werkelijkheid.



Un Coup de Dés Jamais N'Abolira Le Hasard [1969]

Marcel Broodthaers [1924-1976]
Broodthaers ging een stapje verder en 'vertaalde' de tekst van Stéphane Mallarmé zonder daarbij letters te gebruiken.

Broodthaers, peetvader van de conceptuele kunst in België:
Kunst is niet gemakkelijk. Dat wordt toch zo algemeen aanvaard. Iets staat in een museum en dus is het kunst en dus is het per definitie moeilijk.
In zijn kunst stelde Broodthaers duidelijk de vraag of kunst wel eeuwigheidswaarde moet hebben.
Het idee is belangrijker dan het kunstwerk als object
.

Zie ook: Onleesbare taal


Pop Art


Soft Alphabet [1978]


Claes Oldenburg [1929]
Letters hebben altijd een grote fascinatie uitgeoefend op de Zweeds-Amerikaanse Pop Art kunstenaar
Hij wil de fysieke kwaliteit die het schrift aanneemt, wanneer het door de 'dans van de lippen' wordt omgezet in klank, ook in de lettertekens zelf gestalte geven.
Vaak vertonen zijn letters dan ook een bijna lichamelijk gedrag.


De Blauwe Schuit


De leden van De Blauwe Schuit in de drukkerij waar Werkman de Chassidische Legenden drukte.
vlnr: Zuidhoff, Henkels, Werkman en Buning


Hendrik Nicolaas Werkman
[1882-1945]


The Next Call [1923-1926]

The Next Call is een tijdschrift gevuld met typografische experimenten, en expressionistische, lyrische en dadaïstische teksten.
Werkman verspreidde het blad internationaal en dit bracht hem in contact met allerlei avant-gardisten over heel Europa, zoals Michel Seuphor, Jean Arp, Antoine Pevsner en Wassily
Kandinsky
.


Werkman [1941]

De ene druk komt uit de andere voort.
Misschien heeft geen van allen zoo zuiver de oorspronkelijke wijze bewaard, waarop de mensch teekent en schildert zoolang het hem niet wordt afgeleerd door het indersseeren van bepaalde methoden.

Hendrik de Vries over Werkman [1930]


Werkman [1927/28]

meer over Werkman


Le surréalisme révolutionaire


Dotremont / Train Mongol

Bovenstaande tekst ziet er nogal Japans uit.
Pas in een spiegel is die in het Frans te lezen



Christian Dotremont
[1922-1979]
In 1947 schreef Dotremont het manifest dat leidde tot de oprichting van een beweging, waarvan ook Jean-Michel Atlan, Jacques Doucet en Joseph Noiret deel uitmaakten.
In 1948 ontmoette Christian Dotremont de Deense kunstenaar Asger Jorn.

CoBrA
Later was Dotremont één van de oprichters van CoBrA. Hij bedacht die naam en was met Constant de belangrijkste theoreticus er van.

Experimenten met taal
Ook nadat CoBrA uiteen was gevallen, bleef Christian Dotremont experimenteren met taal. Geïnspireerd door de Oosterse kalligrafie maakte hij zelfverzonnen tekens. Combinaties van deze tekens noemde hij logogrammen.





De schoolmeester in de Zaanse Schans [2004]


Anton Heyboer
[1924-2005]
Hoewel Heyboer moeilijk te plaatsen is maakte deze prettig gestoorde graficus met een ongewone levensstijl, wel werken die met een dynamisch mengsel van taal en beeld tot concrete poëzie gerekend kunnen worden.


Abstract-Expressionisten



Ger Lataster
[1920-2012]
''Alleen wanneer ik, via de daad van het schilderen, een elementaire lading heb verworven die even krachtig is als de menselijke en natuurlijke gebeurtenis die het inspireerde, voel ik dat ik de drempel bereik van een picturale werkelijkheid die overeenstemt met de natuurlijke realiteit die er de stoot toe gaf. Dan, als ik erin slaag het juiste picturale equivalent te vinden van de natuurlijke of menselijke gebeurtenis die me beweegt, smelten techniek en onderwerp zodanig samen, dat ze onscheidbaar zijn.''


Was Rrose Sélavy, Marcel Duchamp?


Marcel Duchamp / Why not sneeze Rrose Sélavy [1919] een vogelkooi met 152 'suikerklontjes' van marmer

Volgens Duchamp is Rrose in New York geboren in de zomer van 1920. Hij had de behoefte aan een andere identiteit.
Die daad was eigenlijk op zichzelf een ready-made 'Fresh Widow'
Rrose Sélavy is een Engelse verbastering van C'est la vie.
Eros is het leven.
Een en ander om over na te denken want er is een echte Rose Sélavy geweest


"Kan iemand werken maken, die geen kunstwerken zijn?"


Meer over Duchamp


Een opmerkelijke correspondentie



Henk van Faassen [1931]
Tekst tussen de golven bewogen.



Carla Huisman
Piepkleine woorden


meer MAILART






Thomas Hirschhorn
[1957]
Hirschhorn is een Zwitserse graficus.
Hij was in de roerige jaren tachtig
lid van Graphus, een groep politieke
kunstenaars.
Hij verliet die club om overal op de
wereld, onder andere in Nederland,
straat-kunst achter te laten.
Hij gebruikte daarvoor voornamelijk
karton, tape en plasticfolie om duidelijk te maken dat het om een politieke daad ging. Hirschhorn probeert met zijn werk steeds een 'boodschap' te verkondigen.
De schrijfster en Nobelprijswinnaar Elfriede Jelinek 
stelde de relatie van de kunstenaar tot het marxisme ter discussie, maar
Hirschhorn trok zich daar niets van aan.


Thomas Hirschhorn /
Anschool
Bonnefantenmuseum Maastricht [2005]



meer over Hirschhorn


Moderne typografie


Piet Zwart [1885-1977]

Zwart
en Schuitema
Pioniers van de moderne typografie.
Geen traditionele typografische regels, in plaats daarvan de basisprincipes van het Constructivisme en De Stijl.



Paul Schuitema 1897-1973


CoBrA




Karel Appel / vragende kinderen [1950]

Karel Appel [1921-2006]
Karel Appel kan men in verband brengen met het abstract expressionisme.
Gestoeld op de vervorming van de dingen.
Kenmerkend voor de dadaïstische stijl was dat ze in hun poging de burgerlijke kunst te vernietigen de oude kunst belachelijk maakten, ze kinderlijke, onschuldige kunst maakten. Daarmee kan Karel Appel zich tussen dadaïsten bewegen.

Bert Schierbeek [1918-1996]
Schierbeek schreef teksten bij schilderijen van de CoBrA schilders:

Het dier heeft een mens getekend
zo gebeurt het dan dat wij soms laat in de avond thuiskomen nadat wij de gehele dag aan de rotswand hebben gestaan om daarop te tekenen het dier dat ons gedurende ons leven geregeld in slaap is verschenen en ons naar wij dachten zijn omvang en beweging duidelijk in onze geest had gegrift

Schierbeek:
Taal is een krankzinnig vat.
Alles wordt erin gekeild.
Alle onzin van de wereld die ooit is uitgekraamd, zit er ook in.





Arthur Köpke / Weiter auf der übernächsten Seite

Arthur Köpke



Een 91-jarige vrouw heeft in een Duits museum met balpen op dit kunstwerk van een kruiswoordpuzzel.
Ze was met haar schrijfclub op bezoek in het Neues Museum in Neurenberg.
Daar hing een collage van Fluxus-kunstenaar Arthur Köpke, verzekerde waarde 80.00 euro.
Voor de zaalwachten konden ingrijpen begon ze de puzzel in te vullen.
D
e kunstenaar had er immers uitnodigende kreten op geschreven zoals: ‘insert words’
Ze vulde het antwoord in op de vraag ‘wat is het Engelse woord voor muur?
Tja...
’.




B
ron voor teksten op deze pagina:
Verhandelingen, door Gerrit Borgers,
In: Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, 1974




Taaltaal & Muziektaal


Als je probeert klankgedichten binnen de gangbare grenzen van de poëzie te houden, wat is er dan op tegen om deze gedichten als een mengvorm van taalkunst en muziek te zien?

Sonische of fonetische poëzie dus.


Visuele poëzie


Music Hall

Paul van Ostayen [1886-1928]
Dit meest geciteerde gedicht uit de bundel Bezette stad is een klassiek voorbeeld van visuele poëzie.
Jammer genoeg worden meestal slechts een paar regels getoond, waarmee de inhoud van het gedicht in nevelen verdwijnt.

'Niet de dichter is gewichtig, wel het gedicht.
Het Ik blijft het hoogste goed, doch niet het Ik van de dichter, maar wel het Ik van het gedicht.'


gedicht Music Hall






Eugen Gomringer [1925]
'sie nennt die 'allzu menschlichen', sozialen und erotischen probleme nicht, wenn diese probleme nicht weitgehend im leben gelöst werden können, gehören sie vielleicht in die fachliteratur.'

Nu mag je niet meteen concluderen dat deze poëzie alleen maar steriele esthetische bouwsels oplevert.
Een groot deel van de concrete gedichten, vooral van de Brazilianen, maar ook van talrijke Europeanen,valt onder wat men geëngageerde poëzie pleegt te noemen.


Hansjörg Mayer [1955]

SAU
AUS
USA


Waarschijnlijk het kortste concrete gedicht dat tijdens de Vietnamoorlog op de muur van een kraakpand in Berlijn gepubliceerd is.


Engagerende poëzie

De dichters geven er de voorkeur aan niet van geëngageerde, maar van engagerende poëzie te spreken.
Er zijn hoge verwachtingen omtrent de uitwerking ervan op de maatschappij.
De gedachte hierbij is, dat de traditionele geëngageerde poëzie de consumptiemaatschappij te lijf wil gaan, maar daarbij de voorgevormdheid van de taal in tact laat
Alleen de kritische reflectie op de verhouding tussen taal en werkelijkheid, zoals bij concrete poëzie, kan dat doorbreken.


Lezen is kijken

Een tweede kenmerk van de nieuwe dichtkunst is de reductie, die tevens een vereenvoudiging en concentratie betekent.
Niet alleen het aantal woorden wordt beperkt, maar ook wordt de syntaxis vervangen door de rangschikking der woorden, letters of tekens binnen de vorm van het gedicht.
Je leest niet meer van links naar rechts en van boven naar beneden.
Het lezen van het gedicht is het bekijken van het gedicht.

Natuurlijk dient de rangschikking van de taaltekens niet uitsluitend ter vervanging van de syntaxis, aangezien alleen bij gebruik van betekenisdragende woorden van een te vervangen syntaxis sprake kan zijn.
Het opbouwen van het tekenbeeld, heeft in de concrete poëzie nog vele andere functies.

onleesbare taal


Kubistische krantenkoppen


Le Journal


George Braque [1882-1963]
In 1911 brengt hij teksten in zijn schilderijen aan.
Zijn vrienden Picasso en Juan Gris volgen zijn voorbeeld.
Namen van Parijse dagbladen verschijnen vaak in het beeld.


Juan Gris / Lacerba, een futuristisch tijdschrift


Picasso / Lacerba


Picasso / Le Figaro

Soms plakte Picasso een echt stuk van een krant in zijn werk waarmee de collage geboren is.
Krantenkoppen voegen een verbale betekenis en associatieve waarde aan zijn schilderijen toe.

Zoals tijdgenoten Marcel Duchamp en Francis Picabia ingewikkelde woordspelingen gebruikten, herken je in Picasso’s metamorfosen van ‘Le Journal’ meervoudig verbaal-visuele leeseffecten van op elkaar lijkende klanken en letters.
Joie: vreugde;
Jouer: spelen;
Jouir: in plat Frans: klaarkomen.






Ernst Jandl
[1925-2000]
Bovenstaande tekst van geeft een vierkant van o's te zien dat door een rechthoekige driehoek van e's doorkruist wordt.
Overal waar de o's met de e's zouden samenvallen zijn ze door het teken o-umlaut (ö) vervangen.

Een linguïstisch verschijnsel
Buiten de taaltheorie om, is hier direct aanschouwelijk gemaakt.
De bedoeling van deze reductie en concentratie is een vernieuwde taal te creëren, die de lezer-kijker niet onderhoudt, maar hem fascineert.



Il Pleut [1916]

Guillaume Apollinaire [1880-1918]
Vanuit de loopgraven tijdens de eerste wereldoorlog stuurde Apollinaire figuratieve gedichten, die hij Caligrammes, poèmes de la paix en de la guerre, noemde
Dit gedicht met woorden als neerplensende regendruppels is door M.Levé, typograaf, voor het tijdschrift SIC [Sons Ideés Couleures] volgens het slordige manuscript bewerkt.



Christian Morgenstern
[1871-1914]

Een vis in de vorm van een gedicht
in de vorm van een vis.
Het is een beeldgedicht.

Dit diepste Duitse gedicht is een parodie op het overbekende gedicht van Goethe

Johan Wolfgang von Goethe:
[1749-1832]

Ein Gleiches

Über allen Gipfeln Ist Ruh,
In allen Wipfeln
Spürest du
Kaum einen Hauch;
Die Vögelein schweigen im Walde.
Warte nur, balde
Ruhest du auch.

[uit: Goethe, Wanderers Nachtlied]

Christian Morgenstern:

Die Trichter

Zwei Trichter wandeln durch die Nacht.
Durch ihres Rumpfs verengten Schacht
fließt weißes Mondlicht
still und heiter
auf ihren
Waldweg
u. s.
w.

de trechters
Twee trechters wandelden bij nacht,
't maanlicht glipte door hun schacht
bleek en stil en
ongestoord
over het
bospad
enz.


Pilot Plan for Concrete Poetry



Concrete Poëzie:
een Manifest

Totale verantwoordelijkheid voor taal Historische taaleigenheid als een onmisbare basis voor communicatie
Weigering om woorden als toevallige gebruiksvoorwerpen, zonder leven, zonder eigenheid, zonder geschiedenis, te beschouwen.

De Concrete dichter keert zich niet van woorden af, hij bekijkt ze niet als iets vanzelfsprekends: hij dringt door tot hun kern om die intens te beleven.
Het concrete gedicht, of ideogram, wordt een samenhangend gebied van mogelijkheden.
De poëtische kern is niet langer in een lineaire keten van verzen geplaatst, maar in een systeem van relaties en evenwicht tussen alle onderdelen van het gedicht.
Concrete Poëzie: het samengaan van voorwerp - woord in ruimte - tijd


Concrete poëzie begint met de vaststelling van een totale verantwoordelijkheid voor taal:


Acceptatie van het uitgangspunt van historische taaleigenheid als een onmisbare basis
voor communicatie, maar gecombineerd met de weigering om woorden als toevallige
gebruiksvoorwerpen, zonder leven, zonder eigenheid, zonder geschiedenis, te
beschouwen, als waren het taboegrafzerken waarin het gebruikelijke taalgebruik er op
staat het idee te begraven.
De concrete dichter keert zich niet van woorden af, hij bekijkt ze niet als iets vanzelfsprekends: hij gaat meteen naar hun kern om die intens te beleven.





Hans (Jean) Arp
[1886-1966]

Arp is een belangrijk vertegenwoordiger van het Dadaïsme via het Surrealisme tot de Concrete Schilderkunst.
In de poëtische, beeldende, werelden verenigde hij tegenstrijdige stijlen: het surrealisme en de abstractie.
Hij knipt zinnen in stukken, gooit ze op de grond en plakt er een gedicht van.
Hij kiest ook woorden op hun klank.

Meer over Arp


Simon Vinkenoog [1928-2009]


Het eerste nummer van Blurb [1950]

Hoewel Simon Vinkenoog geen Dadaïst genoemd kan worden past het tijdschrift Blurb, dat hij op zijn 21e in eigen beheer vanuit Parijs in een oplage van 150 exemplaren gratis verspreidde, wel in deze stroming.



Blurb Nr.6 [1951]

De eerste vier van in totaal acht nummers schreef hij zelf.
Daarna werken onder anderen Hans Andreus, Armando, Hugo Claus, Jan Hanlo, W.F. Hermans en Hans Lodeizen mee.

Blurb stond samen met het blad Braak aan de wieg van de Vijftigers, waartoe ook Lucebert en Bert Schierbeek gingen behoren.

De Vijftigers zetten zich af tegen de heersende kunstopvattingen en conventies van die tijd.
Ze pleitten voor vrijere vormen, directe expressie en spontaniteit. In de schilderkunst kwamen die ideeën tot uiting in de Cobra-schilderkunst van mensen als Karel Appel en Corneille.

In de jaren zestig werd Simon het boegbeeld van de provo- en hippiebeweging in Amsterdam. Vinkenoog werd een soort ambassadeur van het gebruik van wiet en andere geestverruimende middelen.

In 2004 was Vinkenoog ad interim Dichter des Vaderlands.


Dada, een nihilistische kunstbeweging



Dada werd in Cabaret Voltaire in Zürich opgericht door een groep kunstenaars rond de dichters:Tristan Tzara, Hans Arp, Hugo Ball, Richard Hülsenbeck, Sophie Taüber, Otto van Rees, Marcel Janco. Het Dadaistisch Manifest verscheen in 1918

Dada is gebaseerd op de principes van vooropgezette irrationaliteit, anarchie, en cynisme en het verwerpen van de wetten van schoonheid en sociale organisatie.

Tristan Tzara [1895-1962]
De dichter Samuel Rosenstock, alias Tristan Tzara was in Roemenië geboren, maar noemde zich 'Israëliet'. Hij kreeg pas in 1923 het Roemeens staatsburgerschap.
Hij gaf in 1912 samen met Ion Vinea en Marcel Janco het tijdschrift Simbalul [Symbool] uit. Samen met Vinea Chamarea [De Kreet] waarin hij voor het eerst zijn pseudoniem Tristan Tzara gebruikte.
Die naam betekende 'Droevig in mijn land'.

Geïnspireerd door Apollinaire ontwikkelde hij een 'syncretische' dichtvorm waarbij de regels niet van links naar rechts, maar in een beeldende vorm geschreven werden.


Tristan Tzara / Calligram
Meer overTzara



Marcel Janco / Bal in Zürich

Marcel Janco [1895-1984]
Samen met Arp, Tzara, de Chirico, Klee exposeerde hij in de Dada Galerie in Zürich.

meer over Marcel Janco



Theo van Doesburg

Theo van Doesburg [1883-1931]
De Hollandse Dada krijgt weinig aandacht. In 1920 legt Theo van Doesburg een verband tussen Dada en het gedachtegoed van
De Stijl en het Construktivisme.
In de kunstenaarsgroep De Stijl [1917-1927] zijn Piet Mondriaan, Gerrit Rietveld, Van Doesburg en Bart vd Leck de belangrijkste leden. Van Doesburg schrijft gedichten onder de naam I.K.Bonset en als filosoof Aldo Camini.
Hij organiseert een DADA Veldtocht
door Nederland.

meer over Theo van Doesburg

meer over dada


Magisch Realisme
De steen der filosofen



Rene Margritte / de steen


Rene Margritte [1898-1967]

Het teken
De combinatie van beeld en betekenis zoals mensen het hanteren, vormen een te manipuleren grootheid.



Rene Margritte /: De Therapeut [1967] Teheran Museum


daar is geen pijp





in memoriam Marilyn Monroe

Hans Clavin


l'angerie

bekijk ook Subvers


Actuele ideeën


Patterson / Methods & Processes [1962]
Patterson

scheur langs de perforatie,
schud
de delen door elkaar en
plak ze weer samen.



bekijk meer Actuele Ideeën





Een reiger vertrok
van zijn sloot in de landerijen naar de rivier in de stad. Geduldig staart het dier in de gracht naast een visser die er oneetbare vissen uit vangt. Of hij kijkt rond op het dak van een geparkeerde auto. Maakt niets uit.




De rivier is een
kanaal geworden. Het water stroomt slechts bij de gratie van het openen van sluizen om het vuil van de stad weg te spoelen. In de grachten drijven plastic flessen. Op de bodem liggen roestige fietsen.



Voor de vissen

is het stilstaande water geen probleem. Er paaien geen wilde zalmen in de stadsgracht. Waterhoentjes maken hun nesten van kunststof materiaal.
De foto's van de toeristen verraden de schaamte van het water niet.





Nog minder

kan het de meeuwen iets schelen waar en wat ze te vreten krijgen, verse vis uit de woelige baren of korsten brood die voor de eenden uitgeworpen zijn.
De duiven en ratten smullen mee.


Reigers
eenden
duiven
waterhoentjes
baarzen
ratten
en groene halsbandparkieten
wonen in de stad.







meer dada kunstenaars


17 3 2020