|
Lezen
& Waarnemen
Grenzen
tussen lezen en waarnemen zijn er je moet ze als kijker en lezer
zelf vaststellen.
Als je leest volg je gewillig de regels die algemeen gelden, als
je kijkt stel je daar zelf regels voor vast.
Ernest
van Leyden /
Broadway [1961]
onleesbare
taal
Collages
Kurt
Schwitters [1887-1948]
Kurt Schwitters /
Collage
Schwitters plakt resten van alledaagse
teksten als collages bijeen. Deze volkomen nieuwe zienswijze verdrijft
de alom tegenwoordigheid van het geschrevene.
De kranten, bureaucratie en reclame heersen.
Kurt
Schwitters / wij
wachten
Wat
betreft het gebruik van cijfers op de plaats van woorden was Schwitters
zijn tijd op de SMSers generatie ver vooruit
.
Merzkunst
van Schwitters
De cirkel als een vlak
Ferdinand
Kriwet [1942]
Kriwet / Rundschreibe XIV [1964]
Kriwet
noemt het kijkteksten
De letters komen uit een zetkast of de schrijfmachine. In
plaats van een doorgaande inhoud zien we onsamenhangende woorden.
De kijker moet associatief aan het werk gaan en ergens in de cirkel
beginnen. Dat er geen einde is zal wel niemand geloven.
Geheimzinnige
teksten
Het
Hemelse Alfabet
[16e eeuw]
Een tekst zoalsdie ook bij bepaalde sekten
gebruikt wordt
I.C.
Hiltensperger
/ Het
Labyrinth
[begin 18e eeuw]
Een
labyrinth is in oude tijden gebruikt om de wijsheid van mensen
op de proef te stellen. Maar Hiltensperger wil de geheimen van
de wereld en van God in een tekst verbergen.
Eerst lijkt de tekst een tunnel waar je aandacht naar het einde
ervan wordt getrokken.
Daar moet dan de waarheid te vinden zijn.
Josua
Reichert / Sator
[1963]
Bezwering
Twee balken voeren naar de begintekst: Sator.
Dat is een middeleeuwse magische formule die ook als een palindrome
gelezen kan worden.
SATOR AREPO TENET OPERA ROTAS
De waarheid van het beeld gaat boven de betekenis van het schrift
Een
nieuwe typografie
Stéphane
Mallarmé
[1842-1898]
Deze dichter wordt gezien als een voorloper van de symbolistische
beweging uit de jaren 1880 in Frankrijk.
Hij ontwikkelde een hermetische stijl
kenmerkend voor intellectualisme en de abstractie van het
Duitse idealisme.
Volgens Mallarmé moet dichtkunst suggereren en onbewust
op de lezer inwerken. De dichter kan de werkelijkheid omvormen
door een beroep te doen op het menselijke intellect en door gebruik
te maken van alle poëtische en magische krachten van de taal.
Mallarmé maakt een onderscheid tussen het communicatieve
taalgebruik van alle dag en het poëtische taalgebruik. Gedichten
werken met klanken, ongrammaticale associaties en soms met magische
symbolen op de lezer in. Op die manier ontstaat, bij benadering,
een innerlijke werkelijkheid.
Stéphane Mallarmé /
Un Coup de Dés
[1897]
Deze gedichtenbundel van Stéphane Mallarmé werd
in een nieuwe vorm gepubliceerd.
De regels zijn in verschillende corpsen willekeurig verspreid
over de pagina gezet, zodat de lege ruimte rond de woorden plotseling
een eigen betekenis kregen.
Un coup de dés jamais n'abolira
le hasard, een worp met dobbelstenen zal het toeval nooit
uitsluiten.
Marcel
Broodthaers
[1924-1976]
Broodthaers
/ Un
Coup de Dés Jamais N'Abolira Le Hasard [1969]
Broodthaers
ging een stapje verder en 'vertaalde' de
tekst van Stéphane Mallarmé zonder daarbij letters
te gebruiken.
Broodthaers,
peetvader van de conceptuele kunst in België:
Kunst is niet gemakkelijk. Dat wordt toch zo algemeen aanvaard.
Iets staat in een museum en dus is het kunst en dus is het per
definitie moeilijk.
In zijn kunst stelde Broodthaers duidelijk de vraag of kunst wel
eeuwigheidswaarde moet hebben.
Het idee is belangrijker dan
het kunstwerk als object.
onleesbare
taal
Pop
Art
Claes
Oldenburg
Oldenburg / Soft Alphabet [1978]
Letters
hebben altijd een grote fascinatie uitgeoefend op de
Amerikaanse Pop Art kunstenaar
Hij wil de fysieke kwaliteit die het schrift aanneemt, wanneer
het door de 'dans van de lippen' wordt omgezet in klank, ook in
de lettertekens zelf gestalte geven.
Vaak vertonen zijn letters dan ook een bijna lichamelijk gedrag.
De
Blauwe Schuit
Hendrik
Nicolaas Werkman [1882-1945]
De
leden van De Blauwe Schuit in de drukkerij waar Werkman
de Chassidische Legenden drukte.
vlnr: Zuidhoff, Henkels, Werkman en Buning
Werkman
/ The Next Call [1923-1926]
The Next Call is een tijdschrift gevuld
met typografische experimenten, en expressionistische, lyrische
en dadaïstische teksten.
Werkman verspreidde het blad internationaal en dit bracht hem
in contact met allerlei avant-gardisten over heel Europa, zoals
Michel Seuphor, Jean Arp, Antoine Pevsner
en Wassily
Kandinsky.
Werkman
[1941]
De
ene druk komt uit de andere voort.
Misschien
heeft geen van allen zoo zuiver de oorspronkelijke wijze bewaard,
waarop de mensch teekent en schildert zoolang het hem niet wordt
afgeleerd door het indersseeren van bepaalde methoden.
Hendrik
de Vries over Werkman [1930]
Werkman
[1927/28]
over Werkman
Le
surréalisme révolutionaire
Christian
Dotremont [1922-1979]
Dotremont /
Train Mongol
Bovenstaande tekst ziet er nogal Japans uit. Pas in een spiegel
is die in het Frans te lezen
In 1947 schreef Dotremont het manifest dat leidde
tot de oprichting van een beweging, waarvan ook Jean-Michel
Atlan, Jacques Doucet en Joseph Noiret
deel uitmaakten.
In 1948 ontmoette Christian Dotremont de Deense kunstenaar Asger
Jorn. Later was Dotremont één van de oprichters
van CoBrA. Hij bedacht die naam en was met Constant
de belangrijkste theoreticus er van.
Experimenten
met taal
Ook nadat CoBrA uiteen was gevallen, bleef
Christian Dotremont experimenteren met taal. Geïnspireerd door
de Oosterse kalligrafie maakte hij zelfverzonnen tekens. Combinaties
van deze tekens noemde hij logogrammen.
onleesbare
taal
Anton
Heyboer [1924-2005]
Heyboer /De schoolmeester in de Zaanse Schans
[2004]
Hoewel Heyboer moeilijk te plaatsen is maakte deze prettig gestoorde
graficus met een ongewone levensstijl, wel werken die met een dynamisch
mengsel van taal en beeld tot concrete poëzie gerekend kunnen
worden.
Abstract-Expressionisten
Ger
Lataster [1920]
''Alleen wanneer ik, via de daad van het schilderen, een elementaire
lading heb verworven die even krachtig is als de menselijke en natuurlijke
gebeurtenis die het inspireerde, voel ik dat ik de drempel bereik
van een picturale werkelijkheid die overeenstemt met de natuurlijke
realiteit die er de stoot toe gaf. Dan, als ik erin slaag het juiste
picturale equivalent te vinden van de natuurlijke of menselijke
gebeurtenis die me beweegt, smelten techniek en onderwerp zodanig
samen, dat ze onscheidbaar zijn.''
Was
Rrose Sélavy, Marcel Duchamp?
Marcel
Duchamp / Why not sneeze Rrose Sélavy [1919] een vogelkooi
met 152 'suikerklontjes' van marmer
Volgens Duchamp is Rrose in New York geboren in de zomer van 1920.
Hij had de behoefte aan een andere identiteit.
Die daad was eigenlijk op zichzelf een ready-made
'Fresh Widow'
Rrose Sélavy is een Engelse verbastering van C'est la vie.
Eros is het leven.
Een en ander om over na te denken want er is een echte Rose
Sélavy geweest
"Kan iemand werken
maken, die geen kunstwerken zijn?"
Een
opmerkelijke correspondentie
Henk
van Faassen / Tekst
tussen de golven bewogen.
Carla Huisman / Piepkleine
woorden
meer
opmerkelijke correspondentie
Thomas
Hirschhorn
Thomas Hirschhorn / Anschool
Bonnefantenmuseum Maastricht [2005]
>
over Hirschhorn
Moderne
typografie
Piet Zwart [1885-1977]
Zwart is een pionier van de moderne typografie.
Hij verwierp traditionele typografische regels, in plaats daarvan
gebruikte hij de basisprincipes van het Constructivisme en
De Stijl in zijn commerciële werk.
CoBrA
Bert
Schierbeek en Karel Appel
Karel Appel / vragende kinderen [1950]
Karel Appel [1921-2006]
Karel Appel kan men in verband brengen met het abstract expressionisme.
Gestoeld op de vervorming van de dingen.
Kenmerkend voor de dadaïstische stijl was dat ze in hun poging
de burgerlijke kunst te vernietigen de oude kunst belachelijk maakten,
ze kinderlijke, onschuldige kunst maakten. Daarmee kan Karel Appel
zich tussen dadaïsten bewegen.
Bert Schierbeek [1918-1996]
Schierbeek schreef teksten bij schilderijen van de CoBrA schilders:
Het dier heeft een mens getekend
zo gebeurt het dan dat wij soms laat in de avond thuiskomen nadat
wij de gehele dag aan de rotswand hebben gestaan om daarop te tekenen
het dier dat ons gedurende ons leven geregeld in slaap is verschenen
en ons naar wij dachten zijn omvang en beweging duidelijk in onze
geest had gegrift
Schierbeek:
Taal is een krankzinnig vat.
Alles wordt erin gekeild.
Alle onzin van de wereld die ooit is uitgekraamd, zit er ook in.
Artur Köpke / Weiter auf der übernächsten
Seite
Verhandelingen
Bron
voor aantal teksten op deze pagina:
Verhandelingen, Jaarrede door Gerrit
Borgers, In: Jaarboek van de Maatschappij der Nederlandse
Letterkunde, 1974
|
|
Taaltaal
& Muziektaal
Als je probeert klankgedichten
binnen de gangbare grenzen van de poëzie te houden, wat is
er dan op tegen om deze gedichten als een mengvorm van taalkunst
en muziek te zien?
Sonische of fonetische poëzie dus.
Visuele
poëzie
Paul
van Ostayen [1886-1928]
Paul van Ostayen / Music
Hall
Dit meest geciteerde gedicht uit de bundel Bezette
stad is een klassiek
voorbeeld van visuele poëzie.
Jammer genoeg worden meestal slechts een paar regels getoond,
waarmee de inhoud van het gedicht in nevelen verdwijnt.
'Niet de dichter is gewichtig, wel het
gedicht.
Het Ik blijft het hoogste goed, doch niet het Ik van de dichter,
maar wel het Ik van het gedicht.'
compleet
gedicht Music Hall
Eugen
Gomringer
'sie nennt die 'allzu menschlichen', sozialen und erotischen
probleme nicht, wenn diese probleme nicht weitgehend im leben gelöst
werden können, gehören sie vielleicht in die fachliteratur.'
Nu mag je
niet meteen concluderen dat deze poëzie alleen maar steriele
esthetische bouwsels oplevert. Een groot deel van de concrete
gedichten, vooral van de Brazilianen, maar ook van talrijke Europeanen,valt
onder wat men geëngageerde poëzie pleegt te noemen.
Hansjörg
Mayer [1955]
SAU
AUS
USA
Waarschijnlijk het kortste concrete gedicht dat tijdens de Vietnamoorlog
op de muur van een kraakpand in Berlijn gepubliceerd is.
Engagerende
poëzie
De dichters geven er de voorkeur aan niet van geëngageerde,
maar van engagerende poëzie te spreken.
Er zijn hoge verwachtingen omtrent de uitwerking ervan op de maatschappij.
De gedachte hierbij is, dat de traditionele geëngageerde poëzie
de consumptiemaatschappij te lijf wil gaan, maar daarbij de voorgevormdheid
van de taal in tact laat
Alleen de kritische reflectie
op de verhouding tussen taal en werkelijkheid, zoals bij concrete
poëzie, kan dat doorbreken.
Lezen
is kijken
Een tweede kenmerk van de nieuwe dichtkunst is de reductie,
die tevens een vereenvoudiging en concentratie betekent.
Niet alleen het aantal woorden wordt beperkt, maar ook wordt de
syntaxis vervangen door de rangschikking der woorden, letters of
tekens binnen de vorm van het gedicht.
Je leest niet meer van links naar rechts en van boven naar beneden.
Het lezen van het gedicht is het bekijken van het gedicht.
Natuurlijk
dient de rangschikking van de taaltekens niet uitsluitend ter
vervanging van de syntaxis, aangezien alleen bij gebruik van betekenisdragende
woorden van een te vervangen syntaxis sprake kan zijn
Het opbouwen
van het tekenbeeld, heeft in de concrete poëzie nog vele
andere functies.
onleesbare
taal
Kubistische
krantenkoppen
Als George
Braque in 1911 teksten in zijn schilderijen aanbrengt volgen
zijn vrienden Picasso en Juan Gris zijn voorbeeld.
Namen van Parijse dagbladen verschijnen vaak in het beeld.
Georges Braque / Le Journal
Juan Gris / Lacerba, een futuristisch tijdschrift
Picasso / Lacerba
Picasso / Le Figaro
Soms plakte
Picasso een echt stuk van een krant in zijn werk waarmee de collage
geboren is.
Robert Rosenblum schrijft in zijn artikel ‘Picasso
and the Typography of Cubism’ dat
krantenkoppen een verbale betekenis en associatieve waarde
aan zijn schilderijen toevoegt. Zoals tijdgenoten Marcel Duchamp
en Francis Picabia ingewikkelde woordspelingen gebruikten,
herken je in Picasso’s metamorfosen van ‘Le Journal’
meervoudig verbaal-visuele leeseffecten van op elkaar lijkende
klanken en letters. Joie: vreugde; Jouer: spelen; Jouir: in plat
Frans: klaarkomen.
Ernst
Jandl
[1925-2000]
Ernst Jandl / Ö
Bovenstaande tekst van geeft een vierkant van o's te zien dat
door een rechthoekige driehoek van e's doorkruist wordt.
Overal waar de o's met de e's zouden samenvallen zijn ze door
het teken o-umlaut (ö) vervangen.
Een linguïstisch verschijnsel
Buiten de taaltheorie om, is hier direct aanschouwelijk gemaakt.
De bedoeling van deze reductie en concentratie is een vernieuwde
taal te creëren, die de lezer-kijker niet onderhoudt, maar
hem fascineert.
Guillaume
Apollinaire [1880-1918]
Il
Pleut [1916]
Vanuit de loopgraven tijdens de eerste wereldoorlog stuurde Apollinaire
figuratieve gedichten, die hij Caligrammes, poèmes
de la paix en de la guerre, noemde
Dit gedicht met woorden als neerplensende
regendruppels is door M.Levé, typograaf, voor het
tijdschrift SIC [Sons Ideés Couleures] volgens het slordige
manuscript bewerkt.
Christian
Morgenstern
[1871-1914]
Een vis in de vorm van een gedicht
in de vorm van een vis.
Het is een beeldgedicht.
Dit diepste Duitse gedicht is een parodie op het overbekende gedicht
van Goethe
Johan
Wolfgang von Goethe:
Ein
Gleiches
Über allen Gipfeln Ist Ruh,
In allen Wipfeln
Spürest du
Kaum einen Hauch;
Die Vögelein schweigen im Walde.
Warte nur, balde
Ruhest du auch.
[uit:
Goethe, Wanderers Nachtlied]
Christian
Morgenstern:
Die
Trichter
Zwei Trichter wandeln durch die Nacht.
Durch ihres Rumpfs verengten Schacht
fließt weißes Mondlicht
still und heiter
auf ihren
Waldweg
u. s.
w.
de
trechters
Twee
trechters wandelden bij nacht,
't maanlicht glipte door hun schacht
bleek en stil en
ongestoord
over het
bospad
enz.
Pilot
Plan for Concrete Poetry
Haroldo
de Campos,
Augusto de Campos,
Décio Pignatari,
Concrete Poëzie:
een Manifest
Totale verantwoordelijkheid voor taal Historische taaleigenheid
als een onmisbare basis voor communicatie
Weigering om woorden als toevallige gebruiksvoorwerpen, zonder leven,
zonder eigenheid, zonder geschiedenis, te beschouwen.
De Concrete dichter keert zich niet van woorden af, hij bekijkt
ze niet als iets vanzelfsprekends: hij dringt door tot hun kern
om die intens te beleven.
Het concrete gedicht, of ideogram, wordt een samenhangend gebied
van mogelijkheden.
De poëtische kern is niet langer in een lineaire keten van
verzen geplaatst, maar in een systeem van relaties en evenwicht
tussen alle onderdelen van het gedicht.
Concrete Poëzie: het samengaan van voorwerp - woord in ruimte
- tijd
Dit
manifest verscheen in:
Arquitectura e Decoração [1956] en in: Noigandres
[1958] Sao Paulo, Brazilië.
lees
het manifest
Hans
(Jean) Arp [1886-1966]
Arp
is een belangrijk vertegenwoordiger van het Dadaïsme via
het Surrealisme tot de Concrete Schilderkunst.
In de poëtische, beeldende, werelden verenigde hij tegenstrijdige
stijlen: het surrealisme en de abstractie.
Hij knipt zinnen in stukken, gooit ze op de grond en plakt er
een gedicht van.
Hij kiest ook woorden op hun klank.
Simon
Vinkenoog
[1928-2009]
Het
eerste nummer van Blurp [1950]
Hoewel Simon
Vinkenoog geen Dadaïst genoemd kan worden past het
tijdschrift Blurp, dat hij op zijn 21e in eigen beheer vanuit
Parijs in een oplage van 150 exemplaren gratis verspreidde, wel
in deze stroming.
Blurp Nr.6
[1951]
Simon Vinkenoog werd in 1928 geboren in
Amsterdam. Hij overleed in zijn stad op 12 juli 2009.
De eerste vier van in totaal acht nummers schreef hij zelf. Daarna
werken onder anderen Hans Andreus, Armando, Hugo Claus, Jan
Hanlo, W.F. Hermans en Hans Lodeizen mee.
Blurb
stond samen met het blad Braak aan de wieg van de Vijftigers,
waartoe ook Lucebert en Bert Schierbeek gingen behoren.
De Vijftigers zetten zich af tegen de heersende kunstopvattingen
en conventies van die tijd.
Ze pleitten voor vrijere vormen, directe expressie en spontaniteit.
In de schilderkunst kwamen die ideeën tot uiting in de Cobra-schilderkunst
van mensen als Karel Appel en Corneille.
In
de jaren zestig werd Simon het boegbeeld van de provo- en hippiebeweging
in Amsterdam. Vinkenoog werd een soort ambassadeur van het gebruik
van wiet en andere geestverruimende middelen.
In
2004 was Vinkenoog ad interim Dichter des Vaderlands.
Dada,
een Nihilistische kunstbeweging
Dada werd in Cabaret Voltaire in Zürich opgericht
door een groep kunstenaars rond de dichters:Tristan
Tzara, Hans Arp, Hugo Ball, Richard Hülsenbeck, Sophie Taüber,
Otto van Rees, Marcel Janco. Het
Dadaistisch Manifest verscheen in 1918
Dada
is gebaseerd op de principes van vooropgezette irrationaliteit,
anarchie, en cynisme en het verwerpen van de wetten van schoonheid
en sociale organisatie.
Tristan Tzara [1895-1962]
De dichter Samuel Rosenstock, alias Tristan Tzara
was in Roemenië geboren, maar noemde zich 'Israëliet'.
Hij kreeg pas in 1923 het Roemeens staatsburgerschap.
Hij gaf in 1912 samen met Ion Vinea en Marcel Janco
het tijdschrift Simbalul [Symbool] uit. Samen met Vinea
Chamarea [De Kreet] waarin hij voor het eerst zijn pseudoniem
Tristan Tzara gebruikte.Die naam betekende 'Droevig in mijn land'.
Geïnspireerd
door Apollinaire ontwikkelde hij een 'syncretische' dichtvorm
waarbij de regels niet van links naar rechts, maar in een beeldende
vorm geschreven werden.
Tristan Tzara / Calligram
Marcel
Janco [1895-1984]
Samen met Arp, Tzara, de Chirico, Klee exposeerde hij in de Dada
Galerie in Zürich.
Marcel
Janco / Bal in Zürich
Theo
van Doesburg [1883-1931]
Theo
van Doesburg
De Hollandse Dada krijgt
weinig aandacht. In 1920 legt Theo van Doesburg een verband
tussen Dada en het gedachtegoed van
De Stijl en het Construktivisme.
In de kunstenaarsgroep De Stijl [1917-1927]
zijn Piet Mondriaan, Gerrit Rietveld, Van Doesburg en Bart vd
Leck de belangrijkste leden. Van Doesburg schrijft gedichten onder
de naam Bonset en als filosoof Aldo Camini.
Hij organiseert een DADA Veldtocht.door Nederland.
lees
meer over dada
Magisch
Realisme
De steen der filosofen
Rene Margritte / de steen
Het
teken
De combinatie van beeld en betekenis zoals mensen het
hanteren, vormen een te manipuleren grootheid.
Rene Margritte /: De Therapeut [1967] Theran
Museum
daar
is geen pijp
Hans
Clavin
Hans Clavin / in memoriam Marilyn Monroe
Hans Clavin / l'angerie
bekijk
ook subvers
Actuele
ideeën
Patterson
/ Methods
& Processes [1962]
scheur
langs de perforatie,
schud de delen door elkaar en
plak ze weer samen.
bekijk
actuele ideeën
|
