De geschiedenis
De vervagende grenzen tussen woord en beeld waren
bij de Grieken en de Latijns Romaanse antieken al herkenbaar.
Egyptische of de Hettitische hiëroglyfen zijn meesterwerken
van vereenvoudiging en beeldmatige abstractie.
Er is nauwelijks een handschrift te herkennen, maar ze werden
wel in tekstverkeer gebruikt.
Vandaag de dag
De beweging van de concrete poëzie is nauwelijks te volgen
voor de toeschouwer die er in opgaat en tegelijkertijd, en ondanks
de interactiviteit die het medium van hem eist, eenzaam achterblijft.

De kubisten
Die waren zich natuurlijk niet bewust dat ze met hun collages
van letters en gescheurde teksten een ontwikkeling in gang gezet
hebben. Ze gebruikten die collages op dezelfde manier als elk
ander materiaal, als het aan hun beeld maar een nieuwe spanning
toevoegde.
1900
Jugendstil

De Jugendstil heeft de betrokkenheid
van de schrifttekens op de taal weggerukt door ze puur als ornament
te gebruiken.
Positieve en negatieve vormen worden verweven om een zuivere
vlakverdeling te bereiken.
Het streven naar het zogenoemde Gesamtkunstwerk,
zag je ook in de boekillustratie. Door de nauwe samenwerking
tussen kunstenaars en schrijvers ontstond een nieuwe kunstvorm.
Vooral de poëzie was bij uitstek geschikt om tekst en beeld
met elkaar te verbinden.

Kurt Schwitters / [1887-1948]
Hij plakt resten van alledaagse teksten als collages bijeen.
Deze volkomen nieuwe zienswijze verdrijft de alom tegenwoordigheid
van het leesbare woord. De kranten, bureaucratie en reclame
heersen.
Dada
In Zwitserland, Duitsland en Frankrijk experimenteerden
Dada dichters met Toeval
Poëzie en Klankgedichten
1953
De concrete poëzie
ontstaat vrijwel gelijktijdig op drie plekken

Öyvind Fahlström /
[1908-1976]
De in Brazilië geboren Fahlström publiceerde in Zweden
een manifest voor concrete poëzie.
Naar aanleiding van de toen nieuwe kritische structuuranalyse
merkt hij op dat men poëzie ook als structuur kan scheppen
en wel als concrete structuur, uitgaande van de taal als concrete
materie. Hij formuleert enkele basistechnieken voor de concrete
poëzie en wijst - wat ook daarna de Zweedse klankdichters
uit de Stockholmse studio Fylkingen
zijn blijven doen - op de magische mogelijkheden der taalmiddelen.
Door zijn vergelijking van de door hem voorgestane poëtische
werkwijze met die in de concrete muziek van /
Pierre Schaeffer /
komt hij er toe van concrete poëzie te spreken.
Vrijgelaten
woorden in Italië
De Italiaans futuristische dichters lieten een schrijfstijl zien
die ze Parole in
libertà noemden.
Filippo Marinetti / Technisch
manifest van de futuristische literatuur: 'Remplacer le psychologie
de l'homme... par l'obsession lyrique de la matière.'
1916
Zwitserland
Paul Klee /
Kurt Schwitters
Het
tweede centrum voor de ontwikkeling van concrete poëzie lag
aanvankelijk in Zwitserland, waar de uit Bolivia afkomstige
Eugen / Gomringer / Marcel Wyss samen
met
Diter Rot het tijdschrift Spirale
oprichten en ook de Spiral-press, die zijn eerste bundel
Konstellationen in dat jaar
uitgaf.
Gomringer
is de secretaris geweest van
Max Bill een Bauhausleerling die rector van
de Hochschule für
Gestaltung in Ulm was geworden. Bill
was een voorvechter van de concrete kunst, zoals die door Theo
van Doesburg in zijn manifest uit 1930 werd voorgestaan
en bracht Gomringer ertoe op dezelfde grondslagen tot concrete
poëzie te komen.
Gomringer noemde zijn teksten Konstellationen,
een term die hij ontleende aan
Mallarmé.
Hij wordt gezien als een voorloper van de symbolistische beweging
uit de jaren 1880 in Frankrijk.
Hij ontwikkelde een hermetische stijl kenmerkend voor intellectualisme
en de abstractie van het Duitse idealisme.
Volgens Mallarmé moet dichtkunst suggereren en onbewust
op de lezer inwerken. De dichter kan de werkelijkheid omvormen
door een beroep te doen op het menselijke intellect en door gebruik
te maken van alle poëtische en magische krachten van de taal.
Mallarmé maakt een onderscheid tussen het communicatieve
taalgebruik van alle dag en het poëtische taalgebruik. Gedichten
werken met klanken, ongrammaticale associaties en soms met magische
symbolen op de lezer in. Op die manier ontstaat, bij benadering,
een innerlijke werkelijkheid.
Un Coup de Dés
In 1897, werd deze gedichtenbundel van Stéphane
Mallarmé, gepubliceerd in een nieuwe vorm.
De regels zijn in verschillende corpsen willekeurig verspreid
over de pagina gezet, zodat de lege ruimte rond de woorden plotseling
een eigen betekenis kregen.
Un coup de dés jamais n'abolira
le hasard
Eeen worp met dobbelstenen zal het toeval nooit afschaffen.
Marcel Broodthaers
De Belgische kunstenaar Marcel Broodthaers ging een stapje verder
en 'vertaalde' de tekst van un coup de dés zonder daarbij
letters te gebruiken.
Brazilië
In
Brazilië was de derde plek, waar een drietal studenten uit
São Paulo, Augusto de Campos
zijn broer Heraldo de Campos
en
Decio Pignatari, de zogenaamde Noigandres-groep
stichtten en een tijdschrift van die naam uitgaven.
Ook zij zagen, in de lijn van Van Doesburg
het concrete gedicht als een 'voorwerp voor geestelijk
gebruik', dat niet anders meedeelt dan zijn eigen structuur en
geen voorstelling is van een daarbuiten gelegen object en nog
minder van subjectieve gevoelens.
Ideogrammen
Zo genoemd, vertonen die een grote overeenkomst met Gomringers
Konstellationen.
Pignatari, die later hoogleraar in
de informatietheorie werd, kwam al gauw in contact met Gomringer,
doordat hij naar Ulm reisde om de colleges van
Max Bill over concrete
kunst te volgen.
1958
De Noigandresgroep publiceerde
in haar tijdschrift een Plan
pilote pour la poésie concrète,
waaruit onder meer duidelijk wordt van welke ontwikkelingslijn
zij zich de voortzetters voelden.
De futuristen en dadaïsten
Mallarmé
/ Ezra Pound /
/ James Joyce / Edward Cummings / Guillaume Apollinaire en
de Brazilianen
Oswald de Andrade en
Joao Cabral de Melo Neto
Voor de klankpoëzie: en de concrete-
en elektronische muziek in het algemeen
Von Webern /
/ Boulez / Stockhausen.
Peter Finch was
de belangrijkste avantgarde dichter van Sound
Poetry in Wales
1957
Concrete poëzie slaat over naar Japan
Haroldo de Campos had
contact gelegd met
Kitasono Katue de oprichter en redacteur van
het tijdschrift Vou, dat in
zijn novembernummer van 1957 het eerste Japanse concrete gedicht
publiceerde.
1950
Duitsland
In die tijd ontstonden in het Duitse taalgebied nieuwe, zeer actieve
en uitstralende kernen, die zich zowel theoretisch als praktisch
met de nieuwe dichtkunst bezig hielden. In de eerste plaats kwam
in Stuttgart een groepering tot stand rondom
Max Bense was hoogleraar aan de Technische
Hochschule zijn teksttheorieën krijgen
internationale bekendheid.
de Stuttgarter Gruppe
Helmut Heissenbüttel /
/ Reinhard Döhl en de typografen
Klaus Burckhardt /
/ Hansjörg Mayer de meesterdrukker van
de concrete poëzie, stichtte een eigen uitgeverij, de Edition
Hansjörg Mayer.
Daarnaast
ontstond de Darmstadter
Kreis, die van 1957 tot 1959 het tijdschrift
Material
uitgaf, met figuren als Daniel
Spoerri / Claus Bremer /
/ Diter Rot en de Amerikaan
Emmet Williams.
Ook al zijn de sociaal-politieke componenten van de 'historische
avant-garde' een beetje op de achtergrond geraakt, laat
Jörg Kowalski in
de Visuellen Poësie
in der DDR het ronkende, provocerende
en subversieve karakter van deze kunstvorm binnen een totalitair
regime zien.
De derde plek
In Wenen vormde zich een derde kring, die niet alleen door publicaties,
maar in de jaren 1958 en 1959 ook met een literair cabaret de
concrete poëzie presenteerde.
Ongeveer gelijktijdig met de Wiener
Gruppe begon de nieuwe ontwikkeling zich in
Tsjecho-Slowakije te manifesteren, waarbij de humor een grotere
rol kreeg toebedeeld.
Daarna neemt de verspreiding en de verdere ontwikkeling van de
nieuwe dichtkunst sterk toe. Frankrijk, Engeland, Italië,
Portugal, Spanje, Denemarken, Polen, Joegoslavië, Mexico,
Argentinië, een tweede generatie in Brazilië, Uruguay,
de Verenigde Staten en Canada sluiten zich aan en ook in het Nederlands
taalgebied verschijnen de eerste concrete gedichten.In Frankrijk
hebben het poëtische lettrisme en ook de Cobrabeweging
als wegbereiders gefungeerd.
Julien Benda gaf in 1961
Les Carnets de
l'Octéor uit en later Ailleurs,
Approches en Rhobo,
in welke tijdschriften vooral het sémiotisme
aan bod kwam.
Pierre Garnier het tijdschrift
Les Lettres
onderging een metamorfose tot
Revue du Spatialisme.
Het is merkwaardig om te zien hoe sedert de tijd van het Franse,
vrij zakelijke, kubisme tegenover het Duitse, ten dele zeer idealistische,
expressionisme de rollen nu zijn omgedraaid: de concrete poëzie
in de Duitse centra steekt nuchter af tegen de universele idealen
van het met dactylo- en typografische middelen werkende spatialisme,
dat zijn derde manifest, geschreven door de Japanner
Niikuni en de Fransman
Garnier afsluit met de
uitspraken: 'L'activité du poète rejoint celle du
savant et de l'astronaute dans la découverte d'une esthétique
linguistique et d'un langage commun à toute l'humanité.
Ce faisant le poète prend part à la genèse
d'une humanité qui vient de crever son enveloppe terrestre'.
Henri Chopin een belangrijke
figuur voor de ontwikkeling van de auditieve poëzie in Frankrijk
met de door hem opgerichte tijdschriften
Cinquième Saison
en Ou.Dikwijls is sprake
van een internationaal contact dat de vonk doet overspringen.
|
|
1888
Nederland

Vincent van Gogh [1853-1890]
Woeste vegetatie
Dit kunstwerk: is gemaakt met een schrijfbeweging. Het zijn krassen
waarin geen letters te ontdekken zijn, maar er is wel een bericht
te ontdekken.
1957

Ger Lataster
[1920]
De tekening van Lataster balanceert op het raakvlak van abstractie
en figuratie, van maatschappelijke betrokkenheid en poëzie.
1960

Karel Appel
[1921-2006]
Appel was een van de voormannen van de
CoBrA-groep [1948-1951] waarin schrijvers, dichters en beeldende
kunstenaars zich verenigden om vanuit Kopenhagen, Brussel en Amsterdam
samen te werken. Het collectieve aspect overheerste hierbij.
Onder leiding van de Belgische schrijver Dotremont kwam het tijdschrift
CoBrA, tot stand. CoBrA toonde een nieuwe mentaliteit, een nieuwe
werkwijze en nieuwe voorstellingen
1961

Anton Heyboer [1924-2005]
Vreemde eend in de bijt van poëzie en beeldende kunst.
Ernest van Leyden [1892-1969]
1962

Lucebert
[1924-1994]

Hendrik Nicolaas Werkman [1882-1945]
De drukker van het paradijs die zowel
met zijn typografische teksten voor de reeks The
next call als met schrijfmachinecomposities
pionierswerk heeft verricht.

Theo van Doesburg [1883-1931]
Internationale voorloper als het gaat om Visuele experimenten
met taal

Piet Zwart
[1885-1977] Typograaf en maker van taalobjecten,
zoals dat later genoemd zou worden, afkomstig zijn.
Klank en taal
Er zijn dichters die experimenteren weliswaar
niet zozeer met het taalmateriaal in concrete zin, behalve dan
in de klankgedichten van Lucebert en Hanlo,
dichter van het geruchtmakende klankgedicht
Oote [1952]
Oote oote oote
Boe
Oote oote
Oote oote oote boe
Oe oe
Oe oe oote oote oote
[fragment]
Jan Hanlo [1912-1969]
Ze bleven met hun gedichten binnen het gebied van de semantiek,
al verbraken zij daarin tradities met hun associatieve en directe
beeldvorming, hun beeldrijm en vooral hun eigentijdse opvatting
van dichten als een wijze van leven.
Het waren baanbrekers maar het viel de
Zestigers bijzonder moeilijk de ook kwalitatief
zeer intense explosie van de Vijftigers
nabij te komen, laat staan te overstemmen.
Hoe concreet is concreet
Met het woord 'concreet' ontstonden in Nederland wat
moeilijkheden.
De Zestigers
De dichters rond het tijdschrift Gard
Sivik, noemden hun werk Concrete
Gedichten, nieuwrealistische en met bestaande
teksten werkende poëzie. In het tijdschrift De
Nieuwe Stijl blijkt: 'niet de fictie, maar de
realiteit dient tot kunst te worden verklaard.'
1958
Sybren Polet
Machinale Gedichten
publiceerde hij in een verzamelbundel met de titel Konkrete
Poëzie
Tijdschrift na tijdschrift verschijnt
1963
Henri
Chopin / Paul de Vree
Ze richten in Antwerpen de tentoonstelling Objectieve
poëzie in.
De concrete poëzie in de internationaal gangbare betekenis,
kwam hiermee in Nederland pas goed aan de start .
1966
Frans van der Linde
De redacteur van het tijdschrift Kentering,
liet Chopin aan het woord met een artikel Les
Mutations Poétiques.
Van der Linde richtte in 1966 een eigen tijdschrift Vers-Univers
op, in welke titel het universele ideaal van de Franse
Spatialisten doorklinkt.
Hans Clavin / Herman Damen
/
/ Robert Joseph Dat waren de jongeren.
Paul de Vree maakt in 1966 een geheel aan de concrete
poëzie gewijd nummer van zijn eigen tijdschrift De
Tafelronde.
Herman Damen
geeft het Tijdschrift
voor verbaal-plasticisme 'AH' uit. Er verschijnen tien nummers.
Herman de Vries lid
van de Nul/Zero-groep die de uit Gard Sivik
voortgekomen is. De groep valt snel uiteen. De nieuwrealisten
schaarden zich om De
Nieuwe Stijl.Herman
de Vries gaf zijn eigen blad Intégration
uit.
1968
Er verschijnen nog een drietal nieuwe tijdschriften voor visuele
poëzie.
Robert Joseph / Ruud van Aarssen
/ G.J. de Rook /
richten Bloknoot
op.
1970
Hans Clavin
maakte het tijdschrift Subvers
1972
Robert Joseph eind 1972 geeft
hij pzh,
in zijn poëziehuis uit.
Maarten Mourik / Cor Doesburg / Nahl Nucha
/ Ton Luiting /
1922
België

René Margritte
/ Ceci nést pas une pipe

Paul van Ostaijen [1896-1928]
Margritte heeft meer invloed, van Ostaijen meer literair talent
en een scherper theoretisch oordeel.
Zijn meest geciteerde gedicht Music
hall is een klassiek voorbeeld van visuele poëzie.
1952
Pierre Alechinsky

Christian Dotremont
/ De dichter schrijft een tekst die lijkt op
Japans schrift.
In de spiegel blijkt het een franse tekst over Le
train Mongol
te zijn. De
Belgische, franstalige auteur Christian Dotremont [1922-1979]
is stichter en bezieler van de Cobrabeweging
[1948-1951]. Behalve dichter was hij romancier, kunstcriticus,
beeldend kunstenaar en pamflettist.
1954
Guillaume Corneille
1961
Henri Michaux
/ / Mark Insingel / Ivo Vroom / Leon van Essche
Oprichters van het tijdschrift Labris
Japan
+/- 800
Kukai [Daishi Kobo]
+/-1650
Bonshu Isshi
+/-1750
Ekaku Hakuin / Sonja Juin
Enji Torei
1956
Nankoku Hidai / Seiyo Nagai
1958
Kumi Sugai
1960
Chikka Morita / Toko Shinoda
Taiho Yamazaki
1962
Walasse Ting / Sagen Eguchi /
Suijo Ikeda / Yuichi Inoue /
Joryu Matsui / Shiryu Morita /
Yasushi Nishikawa /
Yoshimichi Sekiya / Yukei Tesjima / Sakyu Ueda /
1890
Engeland
William Morris /
Hij was de belangrijkste typografische ontwerper en utopisch denker
van het 19de-eeuwse Engeland die reageerde op de concrete poëzie
1962
Dom Silvester Houédard
[1924-1992] DSH
werd in 1949 Benedictijner monnik in de Prinknash Abdij, Gloucestershire.
Naast zijn religieuze werk hield hij zich intensief met Concrete
Poëzie bezig. Hij vond het typestract uit. Een vorm
die uit de mogelijkheden van een schrijfmachine opgebouwd werd.
Zijn meest bekende werk is Frog-pond-plop, een vertaling
van een haiku van Matsuo Basho [1644-1694]
Ook al werd dsh als avant-garde beschouwd werd volgde hij steeds
de oeroude tradities van de Benedictijner orde.
Edwin Morgan, een vriend van
DSH zoekt contact met de Portugees De Castro die
in 1962 over Visuele poëzie in de Times Litterary Supplement
gepubliceerd had.
Zweden
1960

Claes Oldenburg
/
soft alphabet
|
|