Geschiedenis Visuele en Concrete poëzie

De geschiedenis
De vervagende grenzen tussen woord en beeld waren bij de Grieken en de Latijns Romaanse antieken al herkenbaar.
Egyptische of de Hettitische hiëroglyfen zijn meesterwerken van vereenvoudiging en beeldmatige abstractie.
Er is nauwelijks een handschrift te herkennen, maar ze werden wel in tekstverkeer gebruikt.

Vandaag de dag
De beweging van de concrete poëzie is nauwelijks te volgen voor de toeschouwer die er in opgaat en tegelijkertijd, en ondanks de interactiviteit die het medium van hem eist, eenzaam achterblijft.

De kubisten
Die waren zich natuurlijk niet bewust dat ze met hun collages van letters en gescheurde teksten een ontwikkeling in gang gezet hebben. Ze gebruikten die collages op dezelfde manier als elk ander materiaal, als het aan hun beeld maar een nieuwe spanning toevoegde.

1900
Jugendstil

De Jugendstil heeft de betrokkenheid van de schrifttekens op de taal weggerukt door ze puur als ornament te gebruiken.
Positieve en negatieve vormen worden verweven om een zuivere vlakverdeling te bereiken.
Het streven naar het zogenoemde Gesamtkunstwerk, zag je ook in de boekillustratie. Door de nauwe samenwerking tussen kunstenaars en schrijvers ontstond een nieuwe kunstvorm.
Vooral de poëzie was bij uitstek geschikt om tekst en beeld met elkaar te verbinden.

Kurt Schwitters / [1887-1948]
Hij plakt resten van alledaagse teksten als collages bijeen. Deze volkomen nieuwe zienswijze verdrijft de alom tegenwoordigheid van het leesbare woord. De kranten, bureaucratie en reclame heersen.

Dada
In Zwitserland, Duitsland en Frankrijk experimenteerden Dada dichters met Toeval Poëzie en Klankgedichten

1953
De concrete poëzie ontstaat vrijwel gelijktijdig op drie plekken

Öyvind Fahlström / [1908-1976]
De in Brazilië geboren Fahlström publiceerde in Zweden een manifest voor concrete poëzie.
Naar aanleiding van de toen nieuwe kritische structuuranalyse merkt hij op dat men poëzie ook als structuur kan scheppen en wel als concrete structuur, uitgaande van de taal als concrete materie. Hij formuleert enkele basistechnieken voor de concrete poëzie en wijst - wat ook daarna de Zweedse klankdichters uit de Stockholmse studio Fylkingen zijn blijven doen - op de magische mogelijkheden der taalmiddelen.
Door zijn vergelijking van de door hem voorgestane poëtische werkwijze met die in de concrete muziek van / Pierre Schaeffer /
komt hij er toe van concrete poëzie te spreken.

Vrijgelaten woorden in Italië
De Italiaans futuristische dichters lieten een schrijfstijl zien die ze Parole in libertà noemden.
Filippo Marinetti / Technisch manifest van de futuristische literatuur: 'Remplacer le psychologie de l'homme... par l'obsession lyrique de la matière.'

1916
Zwitserland

Paul Klee / Kurt Schwitters
Het tweede centrum voor de ontwikkeling van concrete poëzie lag aanvankelijk in Zwitserland, waar de uit Bolivia afkomstige
Eugen / Gomringer / Marcel Wyss samen met Diter Rot het tijdschrift Spirale oprichten en ook de Spiral-press, die zijn eerste bundel Konstellationen in dat jaar uitgaf.

Gomringer is de secretaris geweest van Max Bill een Bauhausleerling die rector van de Hochschule für Gestaltung in Ulm was geworden. Bill was een voorvechter van de concrete kunst, zoals die door Theo van Doesburg in zijn manifest uit 1930 werd voorgestaan en bracht Gomringer ertoe op dezelfde grondslagen tot concrete poëzie te komen.
Gomringer noemde zijn teksten Konstellationen, een term die hij ontleende aan Mallarmé.
Hij wordt gezien als een voorloper van de symbolistische beweging uit de jaren 1880 in Frankrijk.
Hij ontwikkelde een hermetische stijl kenmerkend voor intellectualisme en de abstractie van het Duitse idealisme.
Volgens Mallarmé moet dichtkunst suggereren en onbewust op de lezer inwerken. De dichter kan de werkelijkheid omvormen door een beroep te doen op het menselijke intellect en door gebruik te maken van alle poëtische en magische krachten van de taal.
Mallarmé maakt een onderscheid tussen het communicatieve taalgebruik van alle dag en het poëtische taalgebruik. Gedichten werken met klanken, ongrammaticale associaties en soms met magische symbolen op de lezer in. Op die manier ontstaat, bij benadering, een innerlijke werkelijkheid.

Un Coup de Dés
In 1897, werd deze gedichtenbundel van Stéphane Mallarmé, gepubliceerd in een nieuwe vorm.
De regels zijn in verschillende corpsen willekeurig verspreid over de pagina gezet, zodat de lege ruimte rond de woorden plotseling een eigen betekenis kregen.

Un coup de dés jamais n'abolira le hasard
Eeen worp met dobbelstenen zal het toeval nooit afschaffen.

Marcel Broodthaers
De Belgische kunstenaar Marcel Broodthaers ging een stapje verder en 'vertaalde' de tekst van un coup de dés zonder daarbij letters te gebruiken.

Brazilië
In Brazilië was de derde plek, waar een drietal studenten uit São Paulo, Augusto de Campos zijn broer Heraldo de Campos en Decio Pignatari, de zogenaamde Noigandres-groep stichtten en een tijdschrift van die naam uitgaven.

Ook zij zagen, in de lijn van Van Doesburg het concrete gedicht als een 'voorwerp voor geestelijk gebruik', dat niet anders meedeelt dan zijn eigen structuur en geen voorstelling is van een daarbuiten gelegen object en nog minder van subjectieve gevoelens.

Ideogrammen
Zo genoemd, vertonen die een grote overeenkomst met Gomringers Konstellationen. Pignatari, die later hoogleraar in de informatietheorie werd, kwam al gauw in contact met Gomringer, doordat hij naar Ulm reisde om de colleges van Max Bill over concrete kunst te volgen.

1958
De Noigandresgroep publiceerde in haar tijdschrift een Plan pilote pour la poésie concrète, waaruit onder meer duidelijk wordt van welke ontwikkelingslijn zij zich de voortzetters voelden.

De futuristen en dadaïsten
Mallarmé / Ezra Pound /
/ James Joyce / Edward Cummings / Guillaume Apollinaire en de Brazilianen
Oswald de Andrade en
Joao Cabral de Melo Neto
Voor de klankpoëzie: en de concrete- en elektronische muziek in het algemeen Von Webern /
/ Boulez / Stockhausen.

Peter Finch was de belangrijkste avantgarde dichter van Sound Poetry in Wales

1957
Concrete poëzie slaat over naar Japan
Haroldo de Campos had contact gelegd met Kitasono Katue de oprichter en redacteur van het tijdschrift Vou, dat in zijn novembernummer van 1957 het eerste Japanse concrete gedicht publiceerde.

1950
Duitsland
In die tijd ontstonden in het Duitse taalgebied nieuwe, zeer actieve en uitstralende kernen, die zich zowel theoretisch als praktisch met de nieuwe dichtkunst bezig hielden. In de eerste plaats kwam in Stuttgart een groepering tot stand rondom Max Bense was hoogleraar aan de Technische Hochschule zijn teksttheorieën krijgen internationale bekendheid.

de Stuttgarter Gruppe
Helmut Heissenbüttel /
/ Reinhard Döhl en de typografen Klaus Burckhardt /
/ Hansjörg Mayer de meesterdrukker van de concrete poëzie, stichtte een eigen uitgeverij, de Edition Hansjörg Mayer. Daarnaast ontstond de Darmstadter Kreis, die van 1957 tot 1959 het tijdschrift Material uitgaf, met figuren als Daniel Spoerri / Claus Bremer /
/ Diter Rot en de Amerikaan
Emmet Williams.

Ook al zijn de sociaal-politieke componenten van de 'historische avant-garde' een beetje op de achtergrond geraakt, laat
Jörg Kowalski in de Visuellen Poësie in der DDR het ronkende, provocerende en subversieve karakter van deze kunstvorm binnen een totalitair regime zien.

De derde plek
In Wenen vormde zich een derde kring, die niet alleen door publicaties, maar in de jaren 1958 en 1959 ook met een literair cabaret de concrete poëzie presenteerde.
Ongeveer gelijktijdig met de Wiener Gruppe begon de nieuwe ontwikkeling zich in Tsjecho-Slowakije te manifesteren, waarbij de humor een grotere rol kreeg toebedeeld.
Daarna neemt de verspreiding en de verdere ontwikkeling van de nieuwe dichtkunst sterk toe. Frankrijk, Engeland, Italië, Portugal, Spanje, Denemarken, Polen, Joegoslavië, Mexico, Argentinië, een tweede generatie in Brazilië, Uruguay, de Verenigde Staten en Canada sluiten zich aan en ook in het Nederlands taalgebied verschijnen de eerste concrete gedichten.In Frankrijk hebben het poëtische lettrisme en ook de Cobrabeweging als wegbereiders gefungeerd.

Julien Benda gaf in 1961 Les Carnets de l'Octéor uit en later Ailleurs, Approches en Rhobo, in welke tijdschriften vooral het sémiotisme aan bod kwam.

Pierre Garnier het tijdschrift Les Lettres onderging een metamorfose tot Revue du Spatialisme.

Het is merkwaardig om te zien hoe sedert de tijd van het Franse, vrij zakelijke, kubisme tegenover het Duitse, ten dele zeer idealistische, expressionisme de rollen nu zijn omgedraaid: de concrete poëzie in de Duitse centra steekt nuchter af tegen de universele idealen van het met dactylo- en typografische middelen werkende spatialisme, dat zijn derde manifest, geschreven door de Japanner
Niikuni en de Fransman
Garnier afsluit met de uitspraken: 'L'activité du poète rejoint celle du savant et de l'astronaute dans la découverte d'une esthétique linguistique et d'un langage commun à toute l'humanité. Ce faisant le poète prend part à la genèse d'une humanité qui vient de crever son enveloppe terrestre'.

Henri Chopin een belangrijke figuur voor de ontwikkeling van de auditieve poëzie in Frankrijk met de door hem opgerichte tijdschriften Cinquième Saison en Ou.Dikwijls is sprake van een internationaal contact dat de vonk doet overspringen.