Visuele poëzie



Bij de kunstwerken:
Jaartallen geven bij benadering een eerste datering van een werkstuk
Plaatsen geven het geboorteland aan hoewel vele kunstenaars in andere landen een grotere bekendheid verworven hadden

Duitsland
1915
/ Oskar Schlemmer /
1917
/ Hugo Ball /
1919
/ Max Ernst / Ella Bergmann /
/ Stanislaw Kubicki /

1920
/ Otto Dix / Max Beckmann /
/ Hannah Höch /

1924
/ Walter Dexel / Herbert Bayer /
1933

/ Jean Arp /
Collage with Squares Arranged According to the Laws of Chance

/ Eva Anschoff /
1937
/ Hans Hartung/
1940
/ Ernst Schneidler /
/
Willi Baumeister /
1946
/ Hans Richter /
1948
/ Heinrich Campendonk /
1955
/ Julius Bissier /
1956

/ Diter Rot /

1957
/ Winfred Gaul / Bruno Goller /

1958


/Christian Morgenstern/
een vis in de vorm van een gedicht


/ Klaus Peter Dienst / Georg Rohde /

1959
/ Englebert van Anderlecht /
/ Gerhard Altenbourg / Werner Bunz /
/ Carlfriedrich Claus /
/ Gustav Deppe / Kuno Gonschior /
/ Michel /



/ Franz Mon /
De plotselinge verandering in het letterteken


1960
/ Josua Reichert /
1961
/ Mommo Rotella / Wally Barker /
/ Peter Brüning / Gerhard Hoehme /
/ Alfred Lörger / Georg Karl Pfahler /


1962


/ Ferdinand Kriwet /
rondschrijven

/ Thomas Bairle / Bernard Jaeger /
/ Buja Bingemer / Ludwig Gosewitz /
/ Hap Grieshaber /
/ Klaus Jürgen-Fischer /
/ Horst Egon Kalinkowski /
/ Herbert Kaufmann /
/ Gert Köhler / Lil Picard /
/ Wolfgang Schmidt /
/ Helmut Schmidt Rhen /
/ Werner Schreib /

Frankrijk

1894

/ Pierre Bonnard / Paul Gauguin /


1897

/ Stéphane Mallarmé
/
voorloper van de symbolistische beweging uit de jaren 1880 in Frankrijk

1914
/ Serge Férat / Georges Braque /
1915
/ Robert Delaunay / Henri Laurens /
1919
/ Francis Picabia /
1921
/ Fernand Léger /

1918

/ Guillaume Apollinaire /
Poëzie uit het verleden,
Het gedicht heeft de psychische vorm van het onderwerp

1924
/ Marcel Duchamp /
1956
/ Camille Bryen / Raimond Hains /
/ André Masson / Georges Mathieu /

1960
/ Bernard Requichot/

1961

/ Jean Dubuffet /

/ Georges Noel /
1962
/ Pierre Clerc / Jean Degottex /
/ Raimond Hains /

Italië
1916
/ Guido Biasi / Carlo Carrà /
Neri Nannetti / Achille Lega /
/ Mario Nannini /



/ Filippo Tomasso Marinetti /
[1876-1944]
De oprichter en voorman van het Italiaans futurisme Les mots en liberté futuristes

De verbindende schakel tussen het futurisme en de audiovisuele dichtkunst werd gelegd door een late leerling van Marinetti
/ Carlo Belloli /
Zijn na de oorlog gepubliceerde werk was een duidelijke aankondiging van wat later als concrete poëzie bekend zou worden.


1954
/ Wander Bertoni /
Giuseppe Capogrossi /
/ Riccardo Licata /

1959
/ Enrico Baj / Lucio Fontana /
/ Roberto Crippa / Mattia Moreni /
/ Luciano Lattanzi / Arnaldo Pomodoro /

1962
/ Carla Arccardi / Kavel /
/ Antonio Music / Achille Perilli /


Griekenland
1960

/ Jannis Kounellis /
Kounellis is één van de bekendste kunstenaars uit de Arte-Povera-beweging. In zijn oeuvre speelt vergankelijkheid een belangrijke rol.



Denemarken
+/- 1950

/ Asger Jorn /

1959
/ Richard Mortensen /
1960
/ Jorgen Nash / Guy-Ernest Debord /

Argentinië
1961

/ Haroldo de Campos /

/ Léon Ferrari /
/ José Lino Grünewald /

Spanje
1912
/ Pablo Picasso /
1926
/ Juan Gris/
1927
/ Joan Miro /
1960
/ Modest Cuixart
/
Rusland
1910
/ Natalie Gontscharova /
1912
/ Wassily Kandinsky /
1914
/ Kasimir Malewitch /
/ onja Delaunay-Terk /
/ Ilia Zdanévitch / Jean Pougny /

1923
/ Lissitky / Majakowski /
/ Paul Mansouroff /
1958
/ René Hinds
/
Hongarije
1922
/ Laszlo Moholy-Nagy /
1963
/ Peter Foldès
/
Nieuw Zeeland
1961
/ John Forrester
/
Oostenrijk
1919
/ Raoul Hausmann /
1961
/ Gastone Novelli / Arnulf Rainer /
/ Gerhard Rühm /
1962
/ Heinz Gappmayr /

Bolivia
1958
/ Eugen Gomringer
/
Tsjecho-Slowakije
1928
/ Adolf Hoelzel /

USA
1918
/ Lyonel Feininger /
1942
/ Jackson Pollock /
1959
/ Robert Brownjohn /
/ Thomas Geismar /
/
Ivan Chermayeff / Jasper Johns /
/ Robert W. Munford /

1962
/ Robert Rauschenberg /
/ Jean Tinguely /
/ Alcopley / George Ortmann /

tussen taal en beeld

Visuele poëzie
is een zelfstandige literaire kunstzinnige richting, ontstaan vanuit de
Concrete poëzie


Kenmerkend voor Visuele Poëzie is het door elkaar gebruiken van letter- beeld- en tekstmateriaal, zowel als verbale- semantische en figuratieve elementen.

overzicht

ontwikkeling
en verspreiding
van
Visuele- en
Concrete poëzie
en de
kunsternaars
die zich ermee bezig hielden

 


De geschiedenis
De vervagende grenzen tussen woord en beeld waren bij de Grieken en de Latijns Romaanse antieken al herkenbaar.
Egyptische of de Hettitische hiëroglyfen zijn meesterwerken van vereenvoudiging en beeldmatige abstractie. Er is nauwelijks een handschrift te herkennen, maar ze werden wel in tekstverkeer gebruikt.

Vandaag de dag
De beweging van de concrete poëzie is nauwelijks te volgen voor de toeschouwer die er in opgaat en tegelijkertijd, en ondanks de interactiviteit die het medium van hem eist, eenzaam achterblijft.



De kubisten
Die waren zich natuurlijk niet bewust dat ze met hun collages van letters en gescheurde teksten een ontwikkeling in gang gezet hebben.
Ze gebruikten die collages op dezelfde manier als elk ander materiaal, als het aan hun beeld maar een nieuwe spanning toevoegde.

1900


De Jugendstil heeft de betrokkenheid van de schrifttekens op de taal weggerukt door ze puur als ornament te gebruiken.
Positieve en negatieve vormen worden verweven om een zuivere vlakverdeling te bereiken.
Het streven naar het zogenaamde Gesamtkunstwerk, zag je ook in de boekillustratie. Door de nauwe samenwerking tussen kunstenaars en schrijvers ontstond een nieuwe kunstvorm.
Vooral de poëzie was bij uitstek geschikt om tekst en beeld met elkaar te verbinden.


/ Kurt Schwitters /

plakt resten van alledaagse teksten als collages bijeen. Deze volkomen nieuwe zienswijze verdrijft de alom tegenwoordigheid van het leesbare woord. De kranten, bureaucratie en reclame heersen.

Dada
In Zwitserland, Duitsland en Frankrijk experimenteerden Dada dichters met Toeval Poëzie en Klankgedichten


1953
De concrete poëzie ontstaat vrijwel gelijktijdig op drie plekken

In Zweden publiceerde de in Brazilië geboren / Öyvind Fahlström /
een manifest voor concrete poëzie.
Naar aanleiding van de toen nieuwe kritische structuuranalyse merkt hij op dat men poëzie ook als structuur kan scheppen en wel als concrete structuur, uitgaande van de taal als concrete materie. Hij formuleert enkele basistechnieken voor de concrete poëzie en wijst - wat ook daarna de Zweedse klankdichters uit de Stockholmse studio Fylkingen zijn blijven doen - op de magische mogelijkheden der taalmiddelen.
Door zijn vergelijking van de door hem voorgestane poëtische werkwijze met die in de concrete muziek van
/ Pierre Schaeffer /
komt hij er toe van concrete poëzie te spreken.

Vrijgelaten woorden in Italië
De Italiaans futuristische dichters lieten een schrijfstijl zien die ze Parole in libertà noemden.
/ Filippo Marinetti /
Technisch manifest van de futuristische literatuur: 'Remplacer le psychologie de l'homme... par l'obsession lyrique de la matière.'


Zwitserland
1916
/ Paul Klee / Kurt Schwitters /

Het tweede centrum voor de ontwikkeling van concrete poëzie lag aanvankelijk in Zwitserland, waar de uit Bolivia afkomstige
/ Eugen / Gomringer / Marcel Wyss /
samen met
/ Diter Rot /

het tijdschrift Spirale oprichten en ook de Spiral-press, die zijn eerste bundel Konstellationen in dat jaar uitgaf.

/ Gomringer /
is de secretaris geweest van
/ Max Bill /

een Bauhausleerling die rector van de Hochschule für Gestaltung in Ulm was geworden. Bill was een voorvechter van de concrete kunst, zoals die door Theo van Doesburg in zijn manifest uit 1930 werd voorgestaan en bracht Gomringer ertoe op dezelfde grondslagen tot concrete poëzie te komen.
Gomringer noemde zijn teksten Konstellationen, een term die hij ontleende aan Stéphane Mallarmé

/ Stéphane Mallarmé / [1842-1898]
Hij wordt gezien als een voorloper van de symbolistische beweging uit de jaren 1880 in Frankrijk.
Hij ontwikkelde een hermetische stijl kenmerkend voor intellectualisme en de abstractie van het Duitse idealisme.
Volgens Mallarmé moet dichtkunst suggereren en onbewust op de lezer inwerken. De dichter kan de werkelijkheid omvormen door een beroep te doen op het menselijke intellect en door gebruik te maken van alle poëtische en magische krachten van de taal.
Mallarmé maakt een onderscheid tussen het communicatieve taalgebruik van alle dag en het poëtische taalgebruik. Gedichten werken met klanken, ongrammaticale associaties en soms met magische symbolen op de lezer in. Op die manier ontstaat, bij benadering, een innerlijke werkelijkheid.

Un Coup de Dés
In 1897, werd deze gedichtenbundel van Stéphane Mallarmé gepubliceerd in een nieuwe vorm.
De regels zijn in verschillende corpsen willekeurig verspreid over de pagina gezet, zodat de lege ruimte rond de woorden plotseling een eigen betekenis kregen.

Un coup de dés jamais n'abolira le hasard (een worp met dobbelstenen zal het toeval nooit afschaffen)

/ Marcel Broodthaers /
De Belgische kunstenaar Marcel Broodthaers ging een stapje verder en 'vertaalde' de tekst van un coup de dés zonder daarbij letters te gebruiken.

Brazilië

In Brazilië was de derde plek, waar een drietal studenten uit São Paulo,
/ Augusto de Campos /
zijn broer
/ Heraldo de Campos /
en
/ Decio Pignatari /

de zogenaamde Noigandres-groep stichtten en een tijdschrift van die naam uitgaven.
Ook zij zagen, in de lijn van Van Doesburg,
het concrete gedicht als een 'voorwerp voor geestelijk gebruik', dat niet anders meedeelt dan zijn eigen structuur en geen voorstelling is van een daarbuiten gelegen object en nog minder van subjectieve gevoelens.
Wat zij hun Ideogrammen noemden, vertoont een grote overeenkomst met Gomringers Konstellationen. Pignatari, die later hoogleraar in de informatietheorie werd, kwam al gauw in contact met Gomringer, doordat hij naar Ulm reisde om de colleges van
/ Max Bill /

over concrete kunst te volgen.

1958
De Noigandresgroep publiceerde in haar tijdschrift een Plan pilote pour la poésie concrète, waaruit onder meer duidelijk wordt van welke ontwikkelingslijn zij zich de voortzetters voelden.

Voorlopers zijn de futuristen en dadaïsten
/ Mallarmé /
/ Ezra Pound /
/ James Joyce /
/ Edward Cummings /
/ Guillaume Apollinaire /

en de Brazilianen
/ Oswald de Andrade /

en
/ Joao Cabral de Melo Neto /

Voor de klankpoëzie: en de concrete- en elektronische muziek in het algemeen
/ Von Webern /
/ Boulez /
/ Stockhausen /


/ Peter Finch /

was be belangrijkste avantgarde dichter van Sound Poetry in Wales

1957
Concrete poëzie slaat over naar Japan


/ Haroldo de Campos /
had contact gelegd met
/ Kitasono Katue /
de oprichter en redacteur van het tijdschrift Vou, dat in zijn novembernummer van 1957 het eerste Japanse concrete gedicht publiceerde.


1950
Duitsland
In die tijd ontstonden in het Duitse taalgebied nieuwe, zeer actieve en uitstralende kernen, die zich zowel theoretisch als praktisch met de nieuwe dichtkunst bezig hielden. In de eerste plaats kwam in Stuttgart een groepering tot stand rondom
/ Max Bense /

was hoogleraar aan de Technische Hochschule zijn teksttheorieën krijgen internationale bekendheid.

Verder de Stuttgarter Gruppe met
/ Helmut Heissenbüttel /
/ Reinhard Döhl /

en de typografen
/ Klaus Burckhardt /
/ Hansjörg Mayer /

de meesterdrukker van de concrete poëzie, stichtte een eigen uitgeverij, de Edition Hansjörg Mayer.

Daarnaast ontstond de Darmstadter Kreis, die van 1957 tot 1959 het tijdschrift Material uitgaf, met figuren als
/ Daniel Spoerri /
/ Claus Bremer /

/ Diter Rot /

en de Amerikaan
/ Emmet Williams /

Ook al zijn de sociaal-politieke componenten van de 'historische avant-garde' een beetje op de achtergrond geraakt, laat
/ Jörg Kowalski /

in de Visuellen Poësie in der DDR het ronkende, provocerende en subversieve karakter van deze kunstvorm binnen een totalitair regime zien.

De derde plek
In Wenen vormde zich een derde kring, die niet alleen door publicaties, maar in de jaren 1958 en 1959 ook met een literair cabaret de concrete poëzie presenteerde.
Ongeveer gelijktijdig met de Wiener Gruppe begon de nieuwe ontwikkeling zich in Tsjecho-Slowakije te manifesteren, waarbij de humor een grotere rol kreeg toebedeeld.

Daarna neemt de verspreiding en de verdere ontwikkeling van de nieuwe dichtkunst sterk toe. Frankrijk, Engeland, Italië, Portugal, Spanje, Denemarken, Polen, Joegoslavië, Mexico, Argentinië, een tweede generatie in Brazilië, Uruguay, de Verenigde Staten en Canada sluiten zich aan en ook in het Nederlands taalgebied verschijnen de eerste concrete gedichten.

In Frankrijk hebben het poëtische lettrisme en ook de Cobrabeweging als wegbereiders gefungeerd.

/ Julien Benda /
gaf in 1961 Les Carnets de l'Octéor uit en later Ailleurs, Approches en Rhobo, in welke tijdschriften vooral het sémiotisme aan bod kwam.
/ Pierre Garnier /

het tijdschrift Les Lettres onderging een metamorfose tot Revue du Spatialisme.

Het is merkwaardig om te zien hoe sedert de tijd van het Franse, vrij zakelijke, kubisme tegenover het Duitse, ten dele zeer idealistische, expressionisme de rollen nu zijn omgedraaid: de concrete poëzie in de Duitse centra steekt nuchter af tegen de universele idealen van het met dactylo- en typografische middelen werkende spatialisme, dat zijn derde manifest, geschreven door de Japanner
/ Niikuni /
en de Fransman
/ Garnier /

afsluit met de uitspraken: 'L'activité du poète rejoint celle du savant et de l'astronaute dans la découverte d'une esthétique linguistique et d'un langage commun à toute l'humanité. Ce faisant le poète prend part à la genèse d'une humanité qui vient de crever son enveloppe terrestre'.

/ Henri Chopin /

een belangrijke figuur voor de ontwikkeling van de auditieve poëzie in Frankrijk met de door hem opgerichte tijdschriften Cinquième Saison en Ou.

Dikwijls is sprake van een internationaal contact dat de vonk doet overspringen.





Concrete, auditieve en visuele poëzie in Nederland en Vlaanderen.

Een aantal wegbereiders van internationale betekenis.


Nederland

1888

/ Vincent van Gogh: [1853-1890]

Woeste vegetatie

Dit kunstwerk: is gemaakt met een schrijfbeweging. Het zijn krassen waarin geen letters te ontdekken zijn, maar er is wel een bericht te ontdekken.


1957

/ Ger Lataste
r / [1920]
De tekening van Lataster balanceert op het raakvlak van abstractie en figuratie, van maatschappelijke betrokkenheid en poëzie.


1960

/ Karel Appel / [1921-2006]

Appel was een van de voormannen van de CoBrA-groep [1948-1951] waarin schrijvers, dichters en beeldende kunstenaars zich verenigden om vanuit Kopenhagen, Brussel en Amsterdam samen te werken. Het collectieve aspect overheerste hierbij.
Onder leiding van de Belgische schrijver Dotremont kwam het tijdschrift CoBrA, tot stand. CoBrA toonde een nieuwe mentaliteit, een nieuwe werkwijze en nieuwe voorstellingen

1961

/ Anton Heyboer / [1924-2005]
Vreemde eend in de bijt van poëzie en beeldende kunst.

/ Ernest van Leyden /
1962

/ Lucebert
/ [1924-1994]


/ Hendrik Nicolaas Werkman / [1882-1945]
De drukker van het paradijs die zowel met zijn typografische teksten voor de reeks The next call als met schrijfmachinecomposities pionierswerk heeft verricht.



/ Theo van Doesburg / [1883-1931]
Internationale voorloper als het gaat om Visuele experimenten met taal



/ Piet Zwart / [1885-1977]
Typograaf en maker van taalobjecten
, zoals dat later genoemd zou worden, afkomstig zijn.

Klank en taal
Er zijn dichters die experimenteren weliswaar niet zozeer met het taalmateriaal in concrete zin, behalve dan in de klankgedichten van Lucebert en Hanlo, dichter van het geruchtmakende klankgedicht Oote [1952]


Oote oote oote
Boe
Oote oote
Oote oote oote boe
Oe oe
Oe oe oote oote oote

[fragment]
/ Jan Hanlo / [1912-1969]

Ze bleven met hun gedichten binnen het gebied van de semantiek, al verbraken zij daarin tradities met hun associatieve en directe beeldvorming, hun beeldrijm en vooral hun eigentijdse opvatting van dichten als een wijze van leven.
Het waren baanbrekers maar het viel de Zestigers bijzonder moeilijk de ook kwalitatief zeer intense explosie van de Vijftigers nabij te komen, laat staan te overstemmen.

Hoe concreet is concreet
Met het woord 'concreet' ontstonden in Nederland wat moeilijkheden.

De Zestigers
De dichters rond het tijdschrift Gard Sivik, noemden hun werk Concrete Gedichten , nieuwrealistische en met bestaande teksten werkende poëzie. In het tijdschrift De Nieuwe Stijl blijkt: 'niet de fictie, maar de realiteit dient tot kunst te worden verklaard.'

1958
/ Sybren Polet /
Machinale Gedichten publiceerde hij in een verzamelbundel met de titel Konkrete Poëzie


Tijdschrift na tijdschrift verschijnt

1963
/ Henri Chopin / Paul de Vree /
Ze richten in Antwerpen de tentoonstelling Objectieve poëzie in.
De concrete poëzie in de internationaal gangbare betekenis, kwam hiermee in Nederland pas goed aan de start .

1966
/ Frans van der Linde /
De redacteur van het tijdschrift Kentering, liet Chopin aan het woord met een artikel Les Mutations Poétiques.
Van der Linde richtte in 1966 een eigen tijdschrift Vers-Univers op, in welke titel het universele ideaal van de Franse Spatialisten doorklinkt.

/ Hans Clavin / Herman Damen
/
/ Robert Joseph /

Dat waren de jongeren

/ Paul de Vree /
maakt in 1966 een geheel aan de concrete poëzie gewijd nummer van zijn eigen tijdschrift De Tafelronde.

/ Herman Damen /
geeft het Tijdschrift voor verbaal-plasticisme 'AH' uit.
Er verschijnen tien nummers.

/ Herman de Vries /
lid van de Nul/Zero-groep die de uit Gard Sivik voortgekomen is. De groep valt snel uiteen. De nieuwrealisten schaarden zich om De Nieuwe Stijl.
Herman de Vries gaf zijn eigen blad Intégration uit.

1968
Er verschijnen nog een drietal nieuwe tijdschriften voor visuele poëzie.
/ Robert Joseph / Ruud van Aarssen /
/ G.J. de Rook /

richten Bloknoot op.

1970
/ Hans Clavin /

maakte het tijdschrift Subvers

1972
/ Robert Joseph /
eind 1972 geeft hij pzh, in zijn poëziehuis uit.


/ Maarten Mourik /
/ Cor Doesburg /
/ Nahl Nucha /
/ Ton Luiting /


België
1922

/ René Margritte /
Ceci nést pas une pipe



/ Paul van Ostaijen / 1896-1928 /
Margritte heeft meer invloed, van Ostaijen meer literair talent en een scherper theoretisch oordeel.
Zijn meest geciteerde gedicht Music hall is een klassiek voorbeeld van visuele poëzie.


1952
/ Pierre Alechinsky /


/ Christian Dotremont /
De dichter schrijft een tekst die lijkt op Japans schrift.

In de spiegel blijkt het een franse tekst over Le train Mongol te zijn.

De Belgische, franstalige auteur Christian Dotremont [1922-1979] is stichter en bezieler van de Cobrabeweging [1948-1951]. Behalve dichter was hij romancier, kunstcriticus, beeldend kunstenaar en pamflettist.

1954
/ Guillaume Corneille /
1961
/ Henri Michaux
/
/ Mark Insingel /

/ Ivo Vroom /
/ Leon van Essche /

Oprichters van het tijdschrift Labris


Japan
+/- 800
/ Kukai [Daishi Kobo] /
+/-1650
/ Bonshu Isshi /
+/-1750
/ Ekaku Hakuin / Sonja Juin /
/ Enji Torei /

1956
/ Nankoku Hidai / Seiyo Nagai /
1958
/ Kumi Sugai /
1960
/ Chikka Morita / Toko Shinoda /
/ Taiho Yamazaki /

1962
/ Walasse Ting / Sagen Eguchi /
/ Suijo Ikeda / Yuichi Inoue /
/ Joryu Matsui / Shiryu Morita /
/ Yasushi Nishikawa /
/ Yoshimichi Sekiya / Yukei Tesjima /
/ Sakyu Ueda /

Engeland
1890
/ William Morris /

Hij was de belangrijkste typografische ontwerper en utopisch denker van het 19de-eeuwse Engeland die reageerde op de concrete poëzie

1962
/ Dom Silvester Houédard /
[1924-1992]
DSH werd in 1949 Benedictijner monnik in de Prinknash Abdij, Gloucestershire. Naast zijn religieuze werk hield hij zich intensief met Concrete Poëzie bezig. Hij vond het typestract uit. Een vorm die uit de mogelijkheden van een schrijfmachine opgebouwd werd. Zijn meest bekende werk is Frog-pond-plop, een vertaling van een haiku van / Matsuo Basho / [1644-1694] Ook al werd dsh als avant-garde beschouwd werd volgde hij steeds de oeroude tradities van de Benedictijner orde.
/ Edwin Morgan /
een vriend van DSH zoekt contact met de Portugees
/ De Castro /
die in 1962 over Visuele poëzie in de Times Litterary Supplement gepubliceerd had.


Zweden
1960
/ Claes Oldenburg
/



Ik schuil onder een boom
Ik kijk naar het meer dat voor mijn neus ligt. Opeens komt de wind. Er lopen mensen over de brug.
Nu is er geen rust meer.



Ik liep naar de brug van zonlicht Maar het was een brug van steen. Ik kijk naar het water. Soms zijn daar zwanen. Ze gaan onder de brug door, gewoon.


Droom:
Ik vlieg naar de hemel.
Naast mij vliegt een vredesduif.
Ondertussen komt de duisternis langs mij heen.



Mijn moeder denkt dat ik ham lekker vind. Dat is niet zo.
Dan doet ze het ook nog op mijn boterham. Dan ga ik maar heel langzaam eten.


Dit zijn teksten die
Tijmen (8jr.) schreef
bij PP&P








omhoog >>
vervolg >>