Merzkunst


> startpagina

> index documenten

> onleesbare taal 



tussen taal en beeld

Kurt Schwitters is bekend als de belangrijkste kunstenaar, ontwerper van collages van de 20e eeuw.



Maar ook hield hij zich bezig met Sound Poetry, zoals hier in Londen [1944]




wij wachten op een dada-avond in Drachten [1923]

Wat betreft het gebruik van cijfers
op de plaats van woorden was Schwitters zijn tijd op de
SMSers generatie
ver vooruit.
 


Schwitters

Hij plakt resten van alledaagse teksten als collages bijeen. Deze volkomen nieuwe zienswijze verdrijft de alom tegenwoordigheid van het leesbare woord.
De kranten, bureaucratie en reclame heersen



De eerste collage die bekend is, Hansi, doet sterk denken aan Arp's werk. De titel is ontleend aan de wikkel van 'Hansi Chocolade' waarop de collage geplakt is


Das Undbild [1919]


Schwitters zegt dat als je uit de wereld van beeldende vormen een enkel detail plukt en het uit de context haalt, een een ritme van denken ontstaat dat ook door anderen kan worden herkend als een kunstwerk.





 
Kurt Schwitters
[
1887-1948]

Kurt Schwitters wordt beschouwd als de grootste meester van de collage in de 20e eeuw.
Zijn collages zijn in essentie het medium van de ironie.

Zijn jeugd
Het leven van Schwitters kan gekarakteriseerd worden door tegenstrijdigheid en raadselachtigheid.
Hij is in Hannover geboren als enig kind van welvarende, maar burgerlijke, ouders.
Ze gaven hem vijf voornamen: Kurt Hermann Eduard Karl Julius. Zelf noemde hij zich 'Kuwitter'
Hij was in zijn jeugd eenzaam, geplaagd door epileptische aanvallen, introvert en onzeker.
Als student aan de Academy of Art in Dresden bleek hij een even soepel als nuchter denker die de kunst als medicijn tegen de ziekte van de tijd.

Zijn contacten met de Expressionisten in Hannover gaven hem echter in 1916 meer vertrouwen bij het ontwikkelen van een eigen stijl.
Toch waren zijn meest imposante werken weinig meer dan imitaties van zijn tijdgenoten.

De omslag
Een belangrijke uitdaging kwam in 1918 met de uitnodiging om in de beroemde Sturm gallery van Herwarth Walden in Berlijn te exposeren. Walden had contacten met de meest vooruitstrevende Europese kunstenaars inclusief de Dada-groep uit Zurich.
Schwitters werd verder ook gestimuleerd door de meer revolutinaire activiteiten van de Berlijnse Dadaïsten.
Het verhaal dat hij door hen geweigerd werd is niet waar.

Het was Hans Arp, zelf een pionier van de collage, die hem als eerste overhaalde zijn steriele academische technieken te verwerpen.
Snel daarna begon hij assemblages te maken van afgedankt tekstmateriaal. Een van die werken noemde hij een 'Merz picture'

Merzkunst
Onder de naam MERZ begint Schwitters in zijn geboorteplaats Hannover een soort kunstbedrijf.
Merzkunst krijgt een plaats tussen het Expressionisme, Futurisme, Dadaisme, Activisme, Suprematisme, Kubisme, en Constructivisme.
De naam van zijn éénmans bedrijf knipte Schwitters uit een opschrift: 'Kommerz und Privatbank'. waar hij toevallig aan voorbij kwam.

Ophef
Op een Sturm expositie in zijn nieuwe stijl, midden 1919, werden zijn abstracte Merz werken en enige speelse Dada-tekeningen zoals The Heart goes from Sugar to Coffee tentoongesteld.
Die veroorzaakten ophef bij de critici, evenals de publicatie van zijn Anna Blume gedicht ook uit 1919.

Schwitters bloeide op in de openbare oppositie en van 1919 tot 1923 maakte hij een reeks Merz pictures die tegenwoordig gezien worden als de belangrijkste bijdrage aan de kunst in de 20e eeuw.
Het werk bevat een innerlijke spanning afkomstig van een gevoel voor abstractie and realisme, esthetica en rommel, kunst en leven.
Die aangeboren dynamiek is één van de karakteristieken van Merzkunst. Schwitters staat alleen in een volkomen beheersing van kleur, het delicate evenwicht tussen inhoud en vorm en het ingewikkelde wisselwerking van ruw en filigrain zoals te zien is in Merzbild Rossfett.

Hij toont zich een bijna minimalist in Revolving, waar hij met de meest simpele materialen een mysterieuze schaduwachtige draaiende cosmos laat zien die bijna uit het beeld spat.
In Construction for Noble Ladies, het voorzichtige evenwicht van de woeste elementen is tot staan gebracht door een profiel van Schwitters' engelachtige en ziekelijke vrouw Helma.



Revolving, relief assemblage van hout, metaal,
touw, karton, ijzerdraad, leer en olieverf op canvas [1919]


 
 



Schwitters schrijft gedichten die opmerkelijk zijn.



Construction for noble ladies [1919]


Merz picture 1a, Alienist [1919]


Pino Antoni [1933-1939]

 

Aan Anna Bloeme

O jij, geliefde mijner zevenentwintig zinnen, ik hou van jij!
- Jij, jouw jouwer jouwst, ik jij, jij mij. - Wij?
Dat hoort hier (terloops) niet thuis.
Wie ben jij, omgewoeld vrouwspersoon? Jij bent -
- ben jij? -
De mensen zeggen dat je zou, - laat ze zeggen,
ze weten niet, hoe de kerktoren staat.
Jij draagt je hoed op je voeten en je wandelt op je
handen, op je handen wandel je.
Hallo, je rode kleren in witte vouwen verzaagd.
Rood bemin ik Anna Bloeme, rood hou ik van jij! -
- Jij, jouw jouwer jouwst, ik jij, jij mij. - Wij?
Dat hoort (terloops) in de koude gloed.
Rode bloeme, rode Anna Bloeme, hoe zeggen de mensen dat?
Prijsvraag: 1. Anna Bloeme ziet ze vliegen.
2. Anna Bloeme is rood.
3. Welke kleur hebben de vliegen?
Blauw is de kleur van je gele haren.
Rood is het zoemen van je groene vliegen.
Jij muizig meisje in je daagse jurk, jij lieve groene bij,
ik hou van jij! Jij jouw jouwer jouwst, ik jij, jij mij. -
Wij?
Dat hoort (terloops) in de doofpot.
Anna Bloeme! Anna, a-n-n-a, ik druppel je naam. Je
naam drupt als zachte rundertalk.
Weet jij het Anna, weet jij het al?
Men kan je ook van achteren lezen, en jij, jij heerlijkste
van allemaal, jij bent van achter als van voren: "a-n-n-a".
Rundertalk druppelt strelen over mijn rug.
Anna Bloeme, druipse bij, ik hou van jij!

(vertaling: Stef De Paepe/Win Van Gansbeke)


Schwitters' ontwikkeling kwam laat tot stand.
Hij was al tweeëndertig toen hij zijn eerste Merz expositie toonde.
Merz was een radicale verandering in zijn leven.
Hij trof zichzelf plotseling in de voorste rijen van hedendaagse kunstenaars aan.
Al snel sloot hij zichzelf bij de avant-garde aan, zoals de verschillende Europese Dada groepen, het Bauhaus, met Schlemmer, Klee, Kandinsky, Feininger en Gropius, en de nieuwe generatie constructivisten uit Oost Europa en Nederland, Lissitsky, Moholy-Nagy, Theo van Doesburg.
Vanaf dat moment kende zijn fantasie geen grenzen en de volgende tien jaar ondernam hij radicale experimenten in bijvoorbeeld abstract drama en poëzie, cabaret, typografie, multimedia, body painting, muziek, fotografie en architectuur.



Hij gaf een Merz magazine uit dat onregelmatig van 1923 tot 1932 verscheen.
Hij richtte ook in 1924 een succesvol reclamebureau op.

Minimalistisch of contructivistisch?
Schwitters was een meester in het gebruik van subtiel kleurgebruik met een wisselende evenwichtigheid.
Gedurende the twenties was de invloed van het Constructivisme met die strakke verbondenheid met primaire kleuren en geometrische vormen, niet altijd een voorwaarde voor zijn werk. Hoewel er sprake was van een quasi minimalistische aanpak.
Hij experimenteerde daar al eerder mee in zijn schilderijen zoals Coloured Squares.

Na 1924 gebruikte hij Constructivistische ideeën grondiger in zijn werk.
De vormgeving van de Merz pictures werden helderder, de textuur meer gelijkmatig en de afzonderlijke elementen groter en eenvoudiger.
Gelukkig verliet hij nooit zijn Merz-principes zoals die te zien bij het Relief with Cross and Sphere and Cicero, waarin de effecten van een strak Constructivistisch palet van kleur, forse compositie
met scherpe bochten en schaduwen voorkwamen die in het geliefde scheurwerk van zijn oude Merz ontbrak.
Een mooi voorbeeld is Small Seaman's Home, dat hij in Holland maakte van aan het strand gevonden voorwerpen tijdens zijn zomervakantie.




 
 


Eine Ichzeichnung, [1935]].
coll; Stedelijk Museum, foto:
Gert Jan v Rooij


Merz 15 / Das Kotsbild [1920]


 
Omslag

Met de opkomst van het Nationaal Socialisme in Duitsland na 1929, kwam Schwitters in ernstige moeilijkheden.De gehele kunstzinnige samenleving emigreerde of dook onder. Schwitters was beroofd van veel van zijn stimulansen die zo cruciaal voor zijn kunst waren.


Merz 94 Grunflec [1920]

De dood van zijn vader en van Theo van Doesburg in 1931 markeerde van een omslagpunt in zijn werk.
Schwitters zelf maakt dat duidelijk in 'New Merz Picture', met zijn beschouwende stemming en ruwe klodders verf. Het sombere terughoudende van Pino Antoni is evenzo in scherp contrast met de uitbundige eerdere Merz periode.


Noorwegen
Schwitters hield zich tijdens het Derde Rijk koest en emigreerde om onduidelijke reden naar Noorwegen. Maar de Gestapo was hem zeker op het spoor.


Hitler komt op bezoek

In de zomer van 1937 werden zijn schilderijen en collages opgehangen op een tentoonstelling van zogenoemde entartete kunst in München. De nazi’s wilden hun artistieke superioriteit bewijzen en het publiek laten zien wat ‘slechte’ kunst is. Er was een aparte ‘Dadaismuswand‘, De kunstwerken werden geconfisqueerd uit zowel musea als privécollecties. Op een paradoxale manier was deze tentoonstelling het laatste succes voor Dada, omdat het werd gehaat door het kleinburgerlijk regime.
Het was duidelijk dat terugkeer naar Duitsland voor Schwitters voorgoed onmogelijk was.
 
 


Hitlers Gang [1944]


Glassflower

Toen Kurt Schwitters in 1936, tijdens een bijeenkomst van kunstenaars, om zijn mening werd gevraagd over twee nieuwe portretten van Hitler en Goebbels, betrad hij het podium, hield de schilderijen omhoog en zei:
"Wat zullen we doen?
Zullen we ze ophangen of tegen de muur zetten?”

Kurt Schwitters: een Duitser met gevoel voor humor.


Merzbild Alf [1939]


Die Scheuge [1925]
Samenwerking tussen Schwitters en Käthe Steinitz


 
Merzbau
Verdrietig over het feit dat hij zijn Hannover Merzbau aan een onzeker lot moest overlaten voltooide hij een vergelijkbaar project in Oslo.
Maar toen de Nazi's in 1940 Noorwegen binnenvielen moest hij opnieuw vluchten.
Hij kwam uiteindelijk in Engeland aan waar hij tot november 1941 geïnterneerd werd.

Uit de productie van de Merz pictures uit deze turbulente periode is niet af te leiden dat hij een slechte gezondheid had en steeds in levensbedreigende sitiaties terecht kwam.
Merzbild Alf
is vaak beschouwd als een voorbeeld van zijn lichte interesse in in het Surrealisme.


Merzbild with rainbow [1920]

Het is moeilijk voor te stellen dat Spring Door, het prachtige Glass Flower en het Merzbild with Rainbow, met die spetters licht en swingende ritmes, gemaakt zijn in een tijd van toenemende isolatie en wanhoop voor een kunstenaar.

Londen
Na de vrijlating uit zijn internering die hij als Duitser in Engeland moest ondergaan, woonde hij tot 1945 in platgebombardeerd Londen. De onaangename omgeving leverde toch weer inspiratie voor Merz pictures.

Een hoop van zijn problemen werden duidelijk in Difficult, hij gaf een mening over de kwaliteit van oorlogskleding en noodlottige neerslachtigheid die heerste en die hij ironisch Heavy Relief noemde.


Die Heilige Nacht [1947]

Hij verwerkte afbeeldingen van grote kunstenaars op een onnavolgbare tongue-in-cheek Merz manier in Die heilige Nacht die herinnerde aan de donkere dagen van het Nazi regime. Sinistere zwarte vormen en de bloedrode achtergrond in Hitler Gang, een naam aan een filmtitel ontleend. Hij was gefascineerd door de strips die hij van vrienden uit de VS opgestuurd kreeg. Hij gebruikte ze in zijn beroemde werkt For Kate, een collage die beschouwd wordt als een voorganger van Pop Art.



For Kate [1947]


 
 
Karikatuur door L.J.Jordaan over de voorstelling van Schwitters in Bellevue Amsterdam

Over Schwitters schreef L.J.Jordaan in het weekblad 'Het Leven:
“Op ’t tooneel? O, ja da’s waar - daar stond een zekere heer Kurt Schwitters en sprak wartaal.
’t Interesseerde echter niemand - en hijzelf citeerde z’n nonsens met ’n dood-ernstig en zelfs eenigszins melancholiek gezicht. Hij zal eerst gelachen hebben, vermoed ik, toen-ie de recette van Hollandsche guldens natelde”.'




  Holland is DADA




In Holland is iets nieuws aan de hand. Er is maar één Hollander, I.K.Bonset (schuilnaam van Theo an Doesburg), die Dada´st is. Maar hij woont in Wenen. Er is ook een Hollanderin, Petro van Doesburg die Dada´ste is. Maar ze woont in Weimar. Ik ken ook nog een Hollandse pseudodada´st, maar dat is geen dada´st.
Holland echter... Holland is DADA.

We loven 50 francs uit voor diegene die ongeveer uit kan leggen wat Dada is. In alle stilte, in de maalstroom van de wereld, ontwikkelt zich een talent. "De professor Janssen had de gewoonte om altijd in zijn linnen jas te lopen, niet alleen in collegetijden, maar ook buiten. Op die manier liep hij eens voor zijn woning op iemand te wachten. Daar trad een vreemde tot hem toe en vroeg hem: "Wat is Dada?" "Dada est un puit sur l'amour"


Dada & de Stijl
In 1921 ontmoette Schwitters de Nederlandse kunstenaar Theo van Doesburg. Via Theo leerde hij de schoenmaker en kunstenaar Thijs Rinsema en zijn broer Evert uit Drachten kennen. Samen met Thijs werkte hij aan zijn collages, kistjes en doosjes.
Drachten is daarmee de plek waar in Nederland de Stijl en Dada elkaar ontmoetten.
In het voorjaar van 1923 houdt Schwitters een Dada avond in de Phoenix in Drachten. Een kleine maar opvallende advertentie in de Drachter Courant is op een dada manier gedrukt. Schwitters brengt zijn 'Ur-sonate' ten gehore.

In Den Haag wilde Theo een Dada-congres organiseren en nodigde zijn dadaïstische vrienden Hans Arp, Francis Picabia, en Tristan Tzara uit. Alleen Kurt Schwitters kon komen omdat hij die winter toch in Rotterdam moest zijn voor een tentoonstelling.
Schwitters, gewapend met een gong, droeg zijn bekende gedicht 'An Anna Blume' voor. Omdat het publiek geen Duits verstond, droeg hij ook een aantal 'abstracte gedichten' voor, zoals de cijfergedichten 'Drei', 'Zwölf' en '12' en het gedicht 'Z A elementar', waarin hij de letters van het alfabet achterstevoren opnoemde.

 
 

Merzbau GG [1932]


 
Laatste Merzbau
In 1945 verhuisde hij met zijn jonge partner, Edith Thomas, naar Ambleside in het Lake District. Gefinancierd door het Museum of Modern Art in New York, begon hij met een nieuwe Merzbau, beter bekend als de Mertz-schuur. Tot zijn dood had hij slechts één wand klaar. Die is tegenwoordig te vinden in de Newcastle University. Het is spijtig maar geen van de andere bijzondere Merzbau constructies hebben het overleefd.




Door alle moeilijkheden in zijn leven stond Schwitters stevig op de grond met zijn ondogmatische, non-elitaire en democratische schepping van Merz, die zijn eigen magie uit het verworpene en weggegooide tot stand bracht. Het is een klein wonder dat de subversieve kunst van Schwitters bewaard is gebleven ondanks het feit dat de Nazi's geprobeerd hebben die uit te roeien.

Switters stierf op zijn zestigste jaar. [1948]
Arm, verwaarloosd en vergeten.
Hij wist dat zijn werk op een goede dag als geniaal erkend zou worden Als hij kon zien hoe de taal van Merz tegenwoordig als normaal geaccepteerd is, en er is nauwelijks een kunstenaar, die met ander materiaal dan olieverf werkt, is die niet op de een of andere manier naar Schwitters verwijst.

Met zijn omvangrijke experimenten kan hij gezien als de Godfather van Pop Art, Happenings, Concept Art, Fluxus, multimedia art en post-modernisme.
En in onze eigen tijd van toenemende extremisme is zijn boodschap nog zo geldig als ooit.

 
     

 


Bronnen:
Dr Gwendolen Webster, ‘Kurt Merz Schwitters’ (University of Wales Press 1997)
Friedhelm Lach, 'Der Merz Künstler Kurt Schwitters' ( Monographie, Verlag DuMont Schauberg, Köln 1971)
Theo van Doesburg / Kurt Schwitters, 'Holland's bankroet door dada' (uitg. Ravijn, 1995)
Hubert van den Berg, 'een geschiedenis' (uit. Vantilt Nijmegen 2016)


naar boven

20 10 2017