Apollinaire

Guillaume Apollinaire
Dichter en kunstcriticus.
Zijn echte naam was Wilhelm Apollinaris Albertus Kostrowitsky geboren in Rome op 26 augustus 1880 als buitenechtelijke zoon van een aristocratische Poolse moeder en een Italiaanse officier. Hij bracht zijn jeugd door in Monaco en aan de Franse zuidkust. Op school vertelde hij dat hij een Russische prins was.

Toen hij 20 was werkte hij in Parijs
bij een bank en schreef voor een krant en een paar tijdschriften.
In 1901 gaf hij in Duitsland privéles aan kinderen uit adellijke families.
In 1902 kwam hij terug naar Parijs en startte de tijdschriften ‘Le Festin d'Esope’ en ‘La Revue immoraliste’. Hij hield zich daarin bezig met satirische en semi-pornografische teksten.Samen met verschillende beeldende kunstenaars publiceerde hij zijn gedichten.
Maar er was nog geen sprake van fusie tussen taal en beeld.


Pablo Picasso / stilleven op stoel [1912]

In 1904 raakte hij bevriend met Pablo Picasso. Dat bracht hem in contact met het kubisme van Picasso en Georges Braque. Apollinaire groeide uit tot intellectuele voorvechter en verdediger van de moderne schilderkunst.
Volgens Apollinaire was kunst geen spiegel voor de natuur en was het kubisme meer conceptueel dan waarnemingsgericht.

Apollinaire stierf op 9 november 1918 in zijn appartement aan de Boulevard Saint-Germain in Parijs aan de Spaanse griep, verzwakt door een hoofdwond uit de oorlog.

Zijn werken ‘Alcools’ en ‘Calligrammes’ worden algemeen tot de belangrijkste en invloedrijkste scheppingen op het gebied van de hedendaagse poëzie gerekend. Naast deze beeldende werken rijkt zijn invloed als kunstkenner en theoriticus door tot in het surrealisme jaren na zijn dood.

tussen taal en beeld


Alcools en Calligrammes

Een keerpunt in het dichterschap van Apollinaire komt met de publikatie van ‘Alcools’ [alcoholische gedichten] Het zijn klassieke rijmschema’s gecombineerd met moderne tekeningen. Alle leestekens ontbreken waardoor woorden en gespreksflarden op zichzelf komen te staan. De lezer kan niet meer gewoon van links naar rechts de tekst lezen maar wordt gedwongen om zijn eigen fantasie te volgen.
Zoals het kubisme in de schilderkunst de werkelijkheid fragmenteert en door elkaar schudt, zo springt Apollinaire om met de woorden in zijn
gedichten.
Apollinaire zag niet zoveel in de Italiaanse futuristische schilderijen in relatie tot de kubisten. Hij was meer geïnteresseerd in de literaire kant van het futurisme.

Als de eerste wereldoorlog in 1914 uitbreekt neemt Apollinaire als korporaal Gui.de Kostrowsky vrijwillig dienst in het Franse leger. Hij stuurt vanuit de loopgraven oorlogsgedichten naar zijn vriendinnen in Parijs. Sommige zijn bij gebrek aan papier op berkebast geschreven.
De gedichten nemen op typografische wijze figuratieve vormen aan . Hij noemde ze ‘vers figurés’ of ‘idéogrammes lyriques’.


Apollinaire / Het bekendste gedicht ‘Il Pleut’, het regent. [1916]

In 1916, ernstig gewond aan zijn hoofd, keert hij uit de oorlog terug naar Parijs. Na zijn herstel blijft hij doorgaan met het maken van zijn calligrammes, maar nu over het Parijse leven.


Apollinaire / De mandoline, bloem en bamboe

Het calligram als ideogram
Het idee om met een woord tegelijk een beeld te vormen was niet helemaal nieuw. Ook de Italiaanse futuristen hadden al zoiets gedaan.
Volgens Marinetti werden woorden-in-vrijheid “zelfillustraties” om zo sterker over te komen. Zodra echter aan de behoefte van groter uitdrukkingsvermogen voldaan is, moesten de woorden-in-vrijheid wel weer hun normale vloeiende loop aannemen van Marinetti.

Apollinaire / Montparnasse [1914]

Apollinaire ging een aantal stappen verder dan de futuristische uitwerkingen. Zijn calligrammes bestonden uit meerdere woorden en zinnen die samen een duidelijk herkenbaar beeld vormen.
Hierdoor werden ze ideogrammen genoemd.

Een ideogram is een grafisch teken dat een voorwerp symboliseert.
Er mogen in principe geen woorden in voorkomen. Maar bij Apollinaire zie je als eerste het beeld en pas daarna dat er woorden staan. De samenhang van de woorden wordt nu niet meer door een grammaticale logica bepaald maar door een ideografische logica.

Surrealisme
Al voor de oorlog raakte Apollinaire in 1912 bevriend met de schilder Marcel Duchamp juist op het moment dat deze de kubistische schilderkunst achter zich laat en op een veel conceptueler niveau verder gaat. Met de eigenzinnige schilder Francis Picabia vormden ze een driemanschap. Volgens Picabia’s vrouw Gabrielle Buffet wilden de heren met schitterende redeneringen de desintegratie van het begrip kunst bereiken. In hun ronkende uitspraken zijn alle kiemen van wat later Dada zou heten, te bemerken.
Deze richting werd in 1917 door Apollinaire uitgewerkt in absurde toneelstukken zoals ‘Les mamelles de Tirésias’ [de borsten van Tirésias]. In dit stuk combineerde hij zijn eigen seksuele obsessies met een satirische kijk op Griekse legenden.
Hiermee werd Apollinaire mede uitvinder van het absurde theater of zoals hij het zelf noemde: “surrealsiem”. Picasso maakte de decors en kostuums, de componist Eric Satie de muziek, de danser Massine de choreografie.De term wordt later in 1924 door André Breton in zijn ‘Manifeste du Surréalisme’ als naam voor de stroming genomen.

lees ook >>