tussen taal en beeld

Beeldtekens
ontstaan los van een relatie met de gesproken of geschreven taal

Pictogrammen en verkeerstekens worden ontworpen om complexe mededelingen in één oogopslag over te brengen. Je moet daarvoor wel de denktrant van de ontwerpers ervan kunnen volgen.
Bijvoorbeeld is er met de modernisering, een nieuw verkeersbord van een wandelaar, een auto en een fiets opgenomen.
Vreemd genoeg blijft op het bord voor een spoorwegovergang nog steeds een stoomlocomotief afgebeeld.
En dan te bedenken dat de meeste kinderen zo'n ding alleen uit oude westerns herkennen.

Pictogrammen
brengen een mededeling
of boodschap
in een gecodeerde,
gecomprimeerde vorm

Veel wordt aan het voorstellingsvermogen van de kijker overgelaten.
Daarmee is er een verschil tussen kijker en lezer vast te stellen

STATIONS EN LUCHTHAVENS
Een broedplaats voor pictogrammen
Als er zoveel pictogrammen op één plek zijn verlang ik naar dat ene pictogram dat alle andere vervangt.
Opmerkelijk is dat als de ontwerper het hier en daar niet vertrouwt er toch hier en daar letters bij plaatst.

Een Japans letterteken
Het betekent: enorm groot


NAAR DE OOGARTS
Als u dit pictogram niet begrijpt

Een mogelijk stripverhaal


LEER VLIEGEN
Het zou een sportieve activiteit kunnen betekenen, maar welke?

WAT MAG HIER NU NIET?
Je paraplu opsteken als het regent?
Het blijkt een waarschuwing te zijn om een verpakking niet nat te laten worden. Maar werkt dat met dit pictogram wel?
Litotes: afzwakking met de bedoeling de eigenschap juist te benadrukken.

WAT KOMT DAAR NAAR BENEDEN?
Als je dit ziet zou je kunnen denken dat er voortdurend enorme blokken steen neerstorten. In dat geval zou een stopbord, dat de weg afsluit, effectiever zijn.
Hyperbool: sterke overdrijving: 'ik moest een eeuw wachten'

OP ONS BEELDSCHERM:
Alsof we te maken hebben met velletjes papier die als propje verkreukeld in een prullenmand gestopt kunnen worden.
Metafoor: beeldspraak berustend op een vergelijking

Is de koffie nu wel of niet drinkbaar?

WANDELGEBIED
voor Barmhartige Samaritanen?

PAS OP VOOR PEDDELS
Klap van een peddel ?
Peddels te huur ?
Dat je hier lekker kunt peddelen?
maar waar is de kano?
Synecdoche: 'pars pro toto'; een deel staat voor het geheel


GOED GEMIKT BLAASJE
In de context is het gebod verpakt.
Sarcasme: spottend, ironisch taalgebruik

DIT IS EEN PEERD
Ach de rest van het paard kennen we wel nietwaar


Reticentia: het bewust en om tactische redenen afbreken van een zin. Meestal gevolgd door ... 'als je nu je kop niet houdt dan...'

VRAAG EN ANTWOORD TEGELIJK
Subjectie: de schrijver stelt de vraag en geeft meteen het antwoord: 'wat is een pictogram? Een pictogram is een symbooltje dat staat voor een complexe mededeling, een gebod of een verbod'.

WAT GAAT ER GEBEUREN?
Worden de mannetjes getroffen door een forse hagelbui of zijn die drie de eerste van een veelkoppige menigte.
Repetitio: ongewijzigde herhaling van woorden;
Anafoor: herhaling van een deel van de woorden in opeenvolgende zinnen

KIES EEN CLUB
die je bevalt, maar wat is nu het verschil tussen de ene en de andere ballenclub?

POEPDOOS
Waar vinden we deze onwelriekende romantiek nog?

BEN JE KLAAR
Doe de bril omlaag,
of moet je nog,
doe dan de bril omhoog

WILDPLASSEN MAG HIER
of toch niet?

PAS OP DAMES, VIEZE BRILLEN
Verschillende manieren om de weg naar de plee te wijzen, het ene eufemistischer dan het andere.
Eufemisme: verhullend taalgebruik: 'elastisch met de waarheid omgaan' in plaats van 'liegen'

VERDWAALD RENDIER
Zodra je weet dat hier de letter M gebruikt is en je weet dat een eland ook wel eens een 'moose' genoemd wordt weet je dat je kans loopt tegen een verdwaald rendier te botsen.
Anakoleet: verstrikt raken in een betoog waarbij het eind zoek is

GEEN ROET IN DE FABRIEK
Er zijn vrachtauto's die wel of niet die roet op de weg blazen
Een verbodsbord en een gebodsbord naast elkaar. Zou het helpen als de trucks het terrein van een ijzergieterij of een raffinaderij op denderen?

Gert Arntz: HET DERDE RIJK 1934

Arntz, een van de eerste grafici die complexe inhouden codeerde tot een pictografisch geheel
De sterke lijnvoering en een strakke twee dimensionale beeldopbouw, zijn door veel pictogrammenontwerpers nadien overgenomen.
De basis voor een eenvoudige beeldtaal van pictogrammen is al in de jaren twintig gelegd.
Gert Arntz ontwikkelde deze 'figuratieconstructieve' vormentaal vanuit een politiek links-radicale visie.

Verkeersborden worden opnieuw vormgegeven
De mensen, huizen en voertuigen zien er allemaal strak uit.
Behalve bij een overweg. Daar komt nog steeds een stoomlocomotief langs.
Het zou best eens tot ongelukken kunnen leiden wanneer je denkt zo'n oude loc komt toch niet meer, laat ik maar oversteken.

EEN HARTJE
Het meest gebruikte pictogram


FILMFESTIVAL?
Je moet wel weten dat een zwarte balk met witte puntjes film is.
Vervolgens dat er in Cannes wel eens een filmfestival is.


Oh ja, Bangladesh overstroomt vaak


Je ziet de kopieermachine lekker bezig

PORNOGRAFISCH FILMPJE
of is het dansles

of steek je voet uit naar de pedicure

ANGSTIG GILLEN
als je deze film met je kinderen gaat zien

DRUPPELS ZWEET
die je in een sauna oploopt
of waterafstotende kleding
of het weerbericht?

WAAROM
een rolstoeler zijn jas aan een enorme kleerhanger moet hangen is een raadsel

PAS OP VOOR PIRATEN
de dood en verderf als gevolg.
Het zou ook kunnen dat je hier uit moet kijken voor giftige spullen.

PAS OP ER WORDT GESLEEPT
met de kinderen die misschien nog in het voertuig zitten

Voor autistische kinderen:
Aankleden en vlug een beetje

.
v.l.n.r.:
1) wie zal het verdrietige kind troosten
2) ik niet
3) ga maar lekker slapen
4) droom niet te ingewikkeld

WAT IS DE ZIN VAN EEN PICTOGRAM?
Wat zijn de voor- en nadelen van pictogrammen ten opzichte van taal, kan de betekenis van een pictogram even goed, of zelfs preciezer in taal kan worden weergegeven?

voordelen:
• Gemakkelijk leerbaar.
• Gemakkelijk onthoudbaar.
• Weinig ruimte nodig
• Snelle herkenning
• Betere opvallendheid
• Op afstand of op klein formaat zijn pictogrammen beter herkenbaar.
• Taalonafhankelijk.
• Kostenbesparing.

nadelen:
• Pictogrammen moeten meestal geleerd worden.
• Niet elk onderwerp is visualiseerbaar.
• Een pictogram kan weinig informatie bevatten.
• Bij grote series kan de onderscheidbaarheid een probleem vormen.
• Bij incidenteel gebruik moeten pictogrammen steeds opnieuw geleerd worden.
• Pictogrammen worden niet in alle culturen en bevolkingsgroepen even goed begrepen.
• Pictogrammen kunnen vervuiling van het computerscherm veroorzaken.

Bron: Technische Universiteit Delft
College Vormgeving van Visuele Informatie
Frans van Mourik en Paul Mijksenaar

Een heldere universele beeldtaal
Charles K. Bliss ontwierp rond 1950 een systeem van beeldtekens dat op dezelfde manier is opgebouwd als de primitieve picto-ideografische schriften.(...)

Hij meende een universele beeldtaal ontwikkeld te hebben die zo helder was dat hij niet gebruikt kon worden om mensen te misleiden.

Bestaande woorden waren volgens hem gevaarlijk; ze konden door demagogen gebruikt worden om de wereldvrede te bedreigen. (...)

Zijn tekens zijn helder en goed onderscheidbaar ontworpen, maar zo geabstraheerd dat ze niet zonder een uitgebreid leerproces te begrijpen zijn. Het is een soort visueel Esperanto.

Isotype
Belangrijker en bruikbaarder is het systeem van beeldtekens dat de econoom en sociograaf Otto Neurath in de twintiger jaren ontwikkelde en vooral bekend is geworden onder de naam Isotype (International System Of Typographic Picture Education). (...)

Taalonafhankelijk
De toenemende internationalisering in de loop van de twintigste eeuw in onder andere het transportwezen en de techniek deed de behoefte aan internationaal vastgelegde, taalonafhankelijke tekens groeien. (...)

Internationale verkeerstekens
In 1909 werden de eerste verkeerstekens (o.a. slecht wegdek en spoorwegkruising) vastgelegd.
Later volgden andere standaarden, zoals die van de International Union of Railways
Deze vormden de basis voor de door het Nederlandse ontwerpbureau TEL-design rond 1970 ontworpen pictogrammen voor de Nederlandse Spoorwegen die in Nederland het toepassen van pictogrammen weer hebben gestimuleerd.

Sportpicto's
Een belangrijke doorbraak waren de pictogrammen die Otl Eicher ontwierp voor de Olympische Spelen in Duitsland in 1972. Deze hadden een positieve invloed op de acceptatie van pictogrammen door een breed publiek

De tekst is ingekort, u kunt de complete tekst opvragen:

naar boven

HET PICTOGRAM
in de geschiedenis van het schrift

In een geschreven taal moet alles kunnen worden weergegeven, zowel concrete als abstracte dingen.
Een volledig pictografisch schrift is daarom niet mogelijk. De oudste schriften bestaan dan ook al meteen uit een combinatie van pictogrammen en symbolen, het zogenaamde picto-ideografische schrift.

Tekst in klei
Een van de oudste bekende schriften, het Sumerisch, bestaat aanvankelijk zelfs uitsluitend uit symbolen voor dingen die in principe wel af te beelden zijn.
Waarschijnlijk kwam dit voort uit praktische overwegingen; een tekeningetje maken is nogal tijdrovend, zeker in een kleitablet. (...)

Hiërogliefen
De Egyptische hiërogliefen bestonden uit een combinatie van pictogrammen, indices en tekens die syllaben, lettergroepen, weergaven.
Beeldtekens konden zowel als lettergroep als pictogram gelezen worden.(...)

Ondanks het feit dat hiërogliefen over het algemeen uit een herkenbare afbeelding bestaan, staan de meeste voor een abstracte letter of lettercombinatie en kan het hiërogliefenschrift dus niet als beeldschrift worden beschouwd.

Interessant is dat dezelfde methoden werden gebruikt als bij moderne pictogrammen, zoals de combinatie van twee figuren, waarbij de een de ander verduidelijkt. (...)

Papyrus
Overigens werd voor dagelijks gebruik, geschreven op papyrus, een sterk vereenvoudigd schrift gebruikt, het hiëratische en het daar weer van afgeleide demotische schrift.

Chinees
Het oudste schrift dat nog steeds in gebruik is, is het Chinese. Dit is nog steeds in principe een picto-ideografisch schrift.
Het bestaat tegenwoordig uit vijftigduizend tekens. (...)

Conclusie
Een puur pictogrammensysteem kan nooit tot een visuele taal uitgroeien
Beeldtekens kunnen vaak op verschillende manieren geïnterpreteerd worden, waardoor een iconische of symbolische nodig is om de bedoelde betekenis aan te geven.
Ook deze combinaties zijn meestal nog niet zelfverklarend, ze moeten geleerd worden.
Het iconische aspect heeft vooral de functie van onthoudbaarheid
Ter wille van het schrijfgemak of de overgang naar een fonetisch systeem is bij eigenlijk alle talen op den duur het iconische aspect prijsgegeven en zijn alle schrifttekens feitelijk symbolen geworden

naar boven