|
Beeldtekens
Pictogrammen zijn beeldtekens
Ze ontstaan los van een relatie met gesproken of geschreven taal.
Pictogrammen zijn geen moderne uitvinding. Een van de oudste bekende
schriften, het Sumerisch, bestaat oorspronkelijk zelfs uitsluitend
uit symbolen voor dingen die in principe wel af te beelden zijn. Waarschijnlijk
kwam dit voort uit praktische overwegingen; een tekeningetje maken
is nogal tijdrovend, zeker als je op een kleitablet schrijft.
De pictogrammen werden steeds minder herkenbaar in het spijkerschrift
en ging de iconiciteit, dat is een herkenbaarheid zonder leerproces,
verloren.
Als het schrift zich vervolgens ontwikkelt tot een fonetisch systeem
met abstracte tekens die klanken weergeven, verliezen pictogrammen
hun zin.
Hiërogliefen
De Egyptische hiërogliefen bestaan uit een combinatie van pictogrammen,
indices en tekens die syllaben, lettergroepen, weergaven. Indices
is het meervoud van index en dat is het Latijnse meervoud van wijsvinger,
in dit verband wel veelbetekenend.
Beeldtekens kunnen zowel als lettergroep als pictogram gelezen worden.
Voor concreet waarneembare zaken en handelingen werden pictogrammen
gebruikt.
Abstracte begrippen werden associatief aangeduid met een voorwerp.
Voor het begrip 'regeren' werd bijvoorbeeld een afbeelding van een
scepter gebruikt.
Picto-ideografisch
schrift
In een geschreven taal moet alles kunnen worden weergegeven, zowel
concrete als abstracte dingen. Een volledig pictografisch schrift
is daarom niet mogelijk. De oudste schriften bestaan dan ook al meteen
uit een combinatie van pictogrammen en symbolen. Ook werd een herkenbaar
beeld gecombineerd met een abstract teken, bijvoorbeeld een afgerond
kader rond een naam, dat aangaf dat het om een koning ging.
Dit is vergelijkbaar met de rode rand op een verkeersbord die aangeeft
dat het afgebeelde verboden is.
Papyrus
Overigens werd voor dagelijks gebruik, geschreven op papyrus, een
sterk vereenvoudigd schrift gebruikt, het hiëratische en het
daar weer van afgeleide demotische schrift, dat voor de meeste mensen
gemakkelijker te lezen was dan het hiërogliefenschrift, dat voornamelijk
op tempelmuren werd toegepast.
Chinees
Het oudste schrift dat nog steeds in gebruik is. Het is nog steeds
in principe een picto-ideografisch schrift. Het bestaat tegenwoordig
uit vijftigduizend tekens.
De meeste tekens zijn opgebouwd uit combinaties van tweehonderdveertien
basistekens.
Net als bij de Egyptische hiërogliefen bestaan veel combinaties
weer uit twee tekens die samen een betekenis hebben. Zo betekent bijvoorbeeld
een boom met een hand erboven 'plukken'.
De Chinese tekens zijn in de loop der tijd zo gestileerd dat ze hun
iconische waarde grotendeels verloren hebben.
Een
puur pictogrammensysteem
kan nooit tot een visuele taal uitgroeien.
Neem bijvoorbeeld dat Chinese teken voor plukken. In moderne pictogrammen
zouden die hand en die boom ook uitgelegd kunnen worden dat je juist
niet mag plukken omdat het om een beschermd natuurgebied gaat.
Internationale
verkeerstekens
In 1909 werden de eerste verkeerstekens, voor een slecht wegdek en
een spoorwegkruising, vastgelegd.
Later volgden andere standaarden, zoals die van de International
Union of Railways
Deze vormden de basis voor de door het Nederlandse ontwerpbureau TEL-design
rond 1970 ontworpen pictogrammen voor de Nederlandse Spoorwegen
die in Nederland het toepassen van pictogrammen weer hebben gestimuleerd.
Sportpicto's
Een belangrijke doorbraak waren de pictogrammen die Otl
Eicher ontwierp voor de Olympische Spelen in Duitsland
in 1972. Deze hadden een positieve invloed op de acceptatie van pictogrammen
door een breed publiek.
|
|
tussen
taal en beeld
Taal
is een communicatiemiddel
Om taal te kunnen gebruiken heb je een zender en een ontvanger nodig.
De zender heeft een boodschap die voor één of meer ontvangers
bestemd is. Je beschikt als zender over verschillende middelen om die
boodschap te versturen.
De overdracht kan oraal of visueel plaats vinden. Bij een orale communicatie
gebruikt de zender zijn mond en de ontvanger zijn twee oren. Bij een
visuele communicatie gebruiken beiden hun ogen.
De productiemiddelen die gebruikt worden zijn verschillend en er zijn
voorwaarden aan verbonden. De zender dient de klanken en beelden die
hij uitbrengt af te stemmen op de te verwachte capaciteiten van de ontvangers.
Dat wil zeggen dat iedereen de structuur ervan moet kunnen begrijpen.
Dat begrip is afhankelijk van afspraken. Bijvoorbeeld dat de zender
en ontvanger een gelijkwaardig communicatiemiddel gebruiken.
Bij toepassing van gesproken- of geschreven taal gelden andere andere
afspraken en een ander begripsniveau dan bij beeldtaal.
De communicatie kan direct of indirect plaats vinden. Direct is als
de zender en ontvanger zich in de zelfde ruimte bevinden. Indirect,
als ze een technisch hulpmiddel als verbinding gebruiken. Een directe
communicatie heeft als bijkomend voor- of nadeel dat niet-verbale verschijnselen
zoals aarzelingen, in het gesprek,lichaamstaal en dergelijken een rol
spelen. Een indirecte communicatie is sterk afhankelijk van de technische
mogelijkheden van het medium. Dat kan de communicatie verstoren, dan
wel versterken afhankelijk van de invloed die de zender en ontvanger
op het medium hebben.
Teken
en be-tekenis
Beeldtekens kunnen vaak op verschillende manieren geïnterpreteerd
worden, waardoor een iconische of symbolische toevoeging nodig is om
de bedoelde betekenis aan te geven.
Ook deze combinaties zijn meestal nog niet zelfverklarend, ze moeten
geleerd worden.
Het iconische aspect heeft vooral de functie van onthoudbaarheid.
Voor het schrijfgemak of de overgang naar een fonetisch systeem is in
all talen op den duur het iconische aspect verdwenen en zijn alle schrifttekens
feitelijk symbolen geworden.
Gert Arntz / Het
Derde Rijk
[1934]
Gecodeerde vormentaal
Gert Arntz is een van de eerste grafici die complexe inhouden codeerde
tot een pictografisch geheel.
De sterke lijnvoering en een strakke twee dimensionale beeldopbouw,
zijn door veel pictogrammenontwerpers overgenomen.
De basis voor een eenvoudige beeldtaal van pictogrammen is al in de
jaren twintig gelegd.
Gert Arntz ontwikkelde deze 'figuratief-constructieve' vormentaal vanuit
een politiek links-radicale visie.
Tegenover iedere vorm van coderen moet een mogelijkheid van decoderen
staan. De ontvangers van een als pictogram gecodeerde boodschap moeten
die kunnen ontcijferen.
Een werkloze arbeider [1930].
Het is duidelijk de man met de pet die daar met zijn handen in de zakken
staat.
Links: het ontwerp van Arntz: de rug gestrekt, hoofd opgeheven,
vol vertrouwen in een betere toekomst.
Rechts: het ontwerp van de Amerikaan Modley. Met een gebogen
rug staat hij daar, verslagen door de crisis.
|
|
.
De
taal van pictogrammen
Pictogrammen
brengen een mededeling of boodschap over in een gecodeerde, gecomprimeerde
vorm.
Wat dat betreft zou je kunnen spreken van een pictogrammentaal. Maar
veel wordt aan het voorstellingsvermogen van de kijker overgelaten.
Er is een verschil tussen een kijker en een lezer.
Pictogrammen worden los van hun relatie met de gesproken of geschreven
taal ontworpen. Dat betekent dat grammaticale regels zoals die voor
taal gelden, voor pictogrammen niet vastgelegd zijn. Je kunt pictogrammentaal
niet op school leren. Er zijn wel algemeen aanvaarde afspraken, maar
die gelden voornamelijk voor verkeerstekens.
Pictogrammen en
verkeerstekens worden ontworpen om complexe mededelingen in één
oogopslag over te brengen. Je moet daarvoor wel de denktrant van de
ontwerpers ervan kunnen volgen.
Neem nu bijvoorbeeld het op stations en vliegvelden gebruikte pictogram
voor 'huurauto'. Dat is een afbeelding van een auto gecombineerd met
een hand die een sleuteltje vasthoudt. De ontwerper gaat er van uit
dat iedereen begrijpt dat het de hand van de autoverhuurder is. Dat
is niet zo, je zou best eens kunnen denken dat het een waarschuwing
is: "heeft u het sleuteltje van uw geparkeerde auto wel uit het
slot gehaald?"
Verkeersborden
worden steeds opnieuw vormgegeven
De mensen, huizen en voertuigen zien er allemaal strak uit. Behalve
bij het bord voor een spoorwegovergang. Nog steeds is daar een stoomlocomotief
met een dikke rookwolk afgebeeld, terwijl die alleen nog op een museumspoorlijn
voorbij komen. Toch is het verstandig niet over te steken ondanks dat
je zou kunnen denken dat je alleen voor een stoomtrein gewaarschuwd
bent.
Wat
is de zin van een pictogram?
Wat zijn de voor- en nadelen van pictogrammen ten opzichte van taal,
kan de betekenis van een pictogram even goed, of zelfs preciezer in
taal kan worden weergegeven?
voordelen:
• Gemakkelijk leerbaar.
• Gemakkelijk onthoudbaar.
• Weinig ruimte nodig
• Snelle herkenning
• Betere opvallendheid
• Op afstand of op klein formaat zijn pictogrammen beter herkenbaar.
• Taalonafhankelijk.
• Kostenbesparing.
nadelen:
• Pictogrammen moeten meestal geleerd worden.
• Niet elk onderwerp is visualiseerbaar.
• Een pictogram kan weinig informatie bevatten.
• Bij grote series kan de onderscheidbaarheid een probleem vormen.
• Bij incidenteel gebruik moeten pictogrammen steeds opnieuw geleerd
worden.
• Pictogrammen worden niet in alle culturen en bevolkingsgroepen
even goed begrepen.
• Pictogrammen kunnen vervuiling van het computerscherm veroorzaken.
Een
heldere universele beeldtaal
Charles
K. Bliss ontwierp rond 1950 een systeem
van beeldtekens dat op dezelfde manier is opgebouwd als de primitieve
picto-ideografische schriften.
Hij meende een universele beeldtaal ontwikkeld te hebben die zo helder
was dat hij niet gebruikt kon worden om mensen te misleiden.
Bestaande woorden waren volgens hem gevaarlijk; ze konden door demagogen
gebruikt worden om de wereldvrede te bedreigen.
Zijn tekens zijn helder en goed onderscheidbaar ontworpen, maar zo geabstraheerd
dat ze niet zonder een uitgebreid leerproces te begrijpen zijn.
Het is een soort visueel Esperanto.
Isotype
Belangrijker en bruikbaarder is het systeem van beeldtekens dat de econoom
en sociograaf Otto Neurath
in de twintiger jaren ontwikkelde en vooral bekend is geworden onder
de naam ISOTYPE [International System Of Typographic
Picture Education]
Taalonafhankelijk
De toenemende internationalisering in de loop van de twintigste
eeuw in onder andere het transportwezen en de techniek deed de behoefte
aan internationaal vastgelegde, taalonafhankelijke tekens groeien.
Is
taal nog wel van ons?
Pas
op voor rugklachten
De Autoriteit Financiële Markten heeft een norm geformuleerd
voor de begrijpelijkheid van financiële documenten.
Men heeft daarvoor een pictogram bedacht die iedereen nadrukkelijk adviseert
eerst de bijsluiter te lezen.
Jammer genoeg maakt dat mannetje met een zware vracht op zijn rug niet
de indruk dat hij een hypotheek of zo gaat kopen.
Het blijkt om het gewicht van het risico te gaan, maar dat begrijpt
niet iedereen.
Het blijkt eveneens dat de tekst van de bijsluiters niet door de bank
of de hypotheekverstrekker geschreven worden, maar met behulp van een
zogenoemde FB-generator door de computer in elkaar gezet. Daar
komen geen mensenhanden meer aan te pas.
Er is niet onderzocht welke relatie er is tussen de taalvaardigheid
van gewone mensen en de begrijpelijkheid van de teksten.
Afijn de AFM moet nog maar eens na gaan denken of hun normen voor begrijpelijkheid
niet een keer deugdelijk getoetst moeten worden voor ze roepen: Loop
geen onnodig risico, lees de Financiële Bijsluiter.
De
tekst is ingekort,
u kunt de complete tekst opvragen:
|
