Beeldtekens


> startpagina

> meer pictogrammen
> visuele wartaal


tussen taal en beeld



de taal
van pictogrammen


Pictogrammen zijn beeldtekens

Ze ontstaan los van een relatie met gesproken of geschreven taal.
Pictogrammen zijn geen moderne uitvinding. Een van de oudste bekende schriften, het Sumerisch, bestaat oorspronkelijk zelfs uitsluitend uit symbolen voor dingen die in principe wel af te beelden zijn. Waarschijnlijk kwam dit voort uit praktische overwegingen; een tekeningetje maken is nogal tijdrovend, zeker als je op een kleitablet schrijft.
Die pictogrammen werden echter steeds minder herkenbaar in het spijkerschrift en daarmee ging de iconiciteit, dat is een herkenbaarheid zonder leerproces, verloren.
Als het schrift zich vervolgens ontwikkelt tot een fonetisch systeem met abstracte tekens die klanken weergeven, verliezen pictogrammen hun zin.



Hiërogliefen

De Egyptische hiërogliefen bestaan uit een combinatie van pictogrammen, indices en tekens die syllaben, lettergroepen, weergaven. Indices is het meervoud van index en dat is het Latijnse meervoud van wijsvinger, in dit verband wel veelbetekenend.

Beeldtekens konden zowel als lettergroep en als pictogram gelezen worden.
Voor concreet waarneembare zaken en handelingen werden pictogrammen gebruikt.
Abstracte begrippen werden associatief aangeduid met een voorwerp. Voor het begrip 'regeren' werd bijvoorbeeld een afbeelding van een scepter gebruikt.

Picto-ideografisch schrift
In een geschreven taal moet alles kunnen worden weergegeven, zowel concrete als abstracte dingen. Een volledig pictografisch schrift is daarom niet mogelijk. De oudste schriften bestaan dan ook al meteen uit een combinatie van pictogrammen en symbolen. Ook werd een herkenbaar beeld gecombineerd met een abstract teken, bijvoorbeeld een afgerond kader rond een naam, dat aangaf dat het om een koning ging.
Dit is vergelijkbaar met de rode rand op een verkeersbord dat aangeeft dat iets verboden is.

Papyrus
Overigens werd voor dagelijks gebruik, geschreven op papyrus, een sterk vereenvoudigd schrift gebruikt, het hiëratische en het daar weer van afgeleide demotische schrift, dat voor de meeste mensen gemakkelijker te lezen was dan het hiërogliefenschrift, dat voornamelijk op tempelmuren werd toegepast.

Chinees
Het oudste schrift dat nog steeds in gebruik is. Het is nog steeds in principe een picto-ideografisch schrift. Het bestaat tegenwoordig uit vijftigduizend tekens.
De meeste tekens zijn opgebouwd uit combinaties van tweehonderdveertien basistekens.
Net als bij de Egyptische hiërogliefen bestaan veel combinaties weer uit twee tekens die samen een betekenis hebben. Zo betekent bijvoorbeeld een boom met een hand erboven 'plukken'.
De Chinese tekens zijn in de loop der tijd zo gestileerd dat ze hun iconische waarde grotendeels verloren hebben.

Een pictogrammensysteem
Een dergelijk systeem kan nooit tot een visuele taal uitgroeien.
Neem bijvoorbeeld dat Chinese teken voor plukken. In moderne pictogrammen zouden die hand en die boom ook uitgelegd kunnen worden dat je daar juist niet mag plukken omdat het om een beschermd natuurgebied gaat.


Internationale verkeerstekens

In 1909 werden de eerste verkeerstekens, voor een slecht wegdek en een spoorwegkruising, vastgelegd.
Later volgden andere standaarden, zoals die van de International Union of Railways
Deze vormden de basis voor de door het Nederlandse ontwerpbureau TEL-design rond 1970 ontworpen pictogrammen voor de Nederlandse Spoorwegen die in Nederland het toepassen van pictogrammen weer hebben gestimuleerd.

Sportpicto's
Een belangrijke doorbraak waren de pictogrammen die Otl Eicher ontwierp voor de Olympische Spelen in Duitsland in 1972. Deze hadden een positieve invloed op de acceptatie van pictogrammen door een breed publiek.


Wat is de zin van een pictogram?

Wat zijn de voor- en nadelen van pictogrammen ten opzichte van taal, kan de betekenis van een pictogram even goed, of zelfs preciezer in taal kan worden weergegeven?

voordelen:
• Gemakkelijk leerbaar.
• Gemakkelijk onthoudbaar.
• Weinig ruimte nodig
• Snelle herkenning
• Betere opvallendheid
• Op afstand of op klein formaat zijn pictogrammen beter herkenbaar.
• Taalonafhankelijk.
• Kostenbesparing.

nadelen:
• Pictogrammen moeten meestal geleerd worden.
• Niet elk onderwerp is visualiseerbaar.
• Een pictogram kan weinig informatie bevatten.
• Bij grote series kan de onderscheidbaarheid een probleem vormen.
• Bij incidenteel gebruik moeten pictogrammen steeds opnieuw geleerd worden.
• Pictogrammen worden niet in alle culturen en bevolkingsgroepen even goed begrepen.
• Pictogrammen kunnen vervuiling van het computerscherm veroorzaken.


omhoog


 


Taal is een communicatiemiddel

Om taal te kunnen gebruiken heb je een verzender en een ontvanger nodig.
De verzender heeft een boodschap die voor één of meer ontvangers bestemd is. Je beschikt als verzender over verschillende middelen om die boodschap te versturen.
De overdracht kan oraal of visueel plaats vinden. Bij een orale communicatie gebruikt de verzender zijn mond en de ontvanger zijn twee oren. Bij een visuele communicatie gebruiken beiden hun ogen.
De productiemiddelen die gebruikt worden zijn verschillend en er zijn voorwaarden aan verbonden. De verzender dient de klanken en beelden die hij uitbrengt af te stemmen op de te verwachte capaciteiten van de ontvangers. Dat wil zeggen dat iedereen de structuur ervan moet kunnen begrijpen. Dat begrip is afhankelijk van afspraken. Bijvoorbeeld dat de verzender en ontvanger een gelijkwaardig communicatiemiddel gebruiken.
Bij toepassing van gesproken- of geschreven taal gelden andere andere afspraken en een ander begripsniveau dan bij beeldtaal.
De communicatie kan direct of indirect plaats vinden. Direct is als de verzender en ontvanger zich in de zelfde ruimte bevinden. Indirect, als ze een technisch hulpmiddel als verbinding gebruiken. Een directe communicatie heeft als bijkomend voor- of nadeel dat niet-verbale verschijnselen zoals aarzelingen, in het gesprek, lichaamstaal en dergelijken een rol spelen. Een indirecte communicatie is sterk afhankelijk van de technische mogelijkheden van het medium. Dat kan de communicatie verstoren, dan wel versterken afhankelijk van de invloed die de zender en ontvanger op het medium hebben.


Teken en be-tekenis

Beeldtekens kunnen vaak op verschillende manieren geïnterpreteerd worden, waardoor een iconische of symbolische toevoeging nodig is om de bedoelde betekenis aan te geven.
Ook deze combinaties zijn meestal nog niet zelfverklarend, ze moeten geleerd worden.
Het iconische aspect heeft vooral de functie van onthoudbaarheid.
Voor het schrijfgemak of de overgang naar een fonetisch systeem is in alle talen op den duur het iconische aspect verdwenen en zijn alle schrifttekens feitelijk symbolen geworden.


Gert Arntz /
Het Derde Rijk [1934]

Gecodeerde vormentaal

Gert Arntz is een van de eerste grafici die complexe inhouden codeerde tot een pictografisch geheel.
De sterke lijnvoering en een strakke twee dimensionale beeldopbouw, zijn door veel pictogrammenontwerpers overgenomen.
De basis voor een eenvoudige beeldtaal van pictogrammen is al in de jaren twintig gelegd.
Gert Arntz ontwikkelde deze 'figuratief-constructieve' vormentaal vanuit een politiek links-radicale visie.
Tegenover iedere vorm van coderen moet een mogelijkheid van decoderen staan. De ontvangers van een als pictogram gecodeerde boodschap moeten die kunnen ontcijferen.



Een werkloze arbeider [1930].
Het is duidelijk de man met de pet die daar met zijn handen in de zakken staat.
Links: het ontwerp van Arntz: de rug gestrekt, hoofd opgeheven, vol vertrouwen in een betere toekomst.
Rechts: het ontwerp van de Amerikaan Modley. Met een gebogen rug staat hij daar, verslagen door de crisis.



Wat is onzin bij het plaatsen van verkeerstekens?



welke kant moeten we uit?
volgens de architect Renaat Braem is België een lappendeken van verkeersborden, aan elkaar genaaid door gekken.


In de jungle van verkeersborden moeten Franstaligen rechtsaf.
De Vlamingen moeten zelf maar beslissen.
Afgeplakt met wat zwarte tape wijst het Nederlandse bordje ook naar rechts.
Bron: Het Parool.




Pictogrammen brengen een mededeling of boodschap over in een gecodeerde, gecomprimeerde vorm.
Wat dat betreft zou je kunnen spreken van een pictogrammentaal. Maar veel wordt aan het voorstellingsvermogen van de kijker overgelaten. Er is een verschil tussen een kijker en een lezer.
Pictogrammen worden los van hun relatie met de gesproken of geschreven taal ontworpen. Dat betekent dat grammaticale regels zoals die voor taal gelden, voor pictogrammen niet vastgelegd zijn. Je kunt pictogrammentaal niet op school leren. Er zijn wel algemeen aanvaarde afspraken, maar die gelden voornamelijk voor verkeerstekens.

Pictogrammen en verkeerstekens worden ontworpen om complexe mededelingen in één oogopslag over te brengen. Je moet daarvoor wel de denktrant van de ontwerpers ervan kunnen volgen.
Neem nu bijvoorbeeld het op stations en vliegvelden gebruikte pictogram voor 'huurauto'. Dat is een afbeelding van een auto gecombineerd met een hand die een sleuteltje vasthoudt. De ontwerper gaat er van uit dat iedereen begrijpt dat het de hand van de autoverhuurder is. Dat is niet zo, je zou best eens kunnen denken dat het een waarschuwing is: "heeft u het sleuteltje van uw geparkeerde auto wel uit het slot gehaald?"

Verkeersborden worden steeds opnieuw vormgegeven
De mensen, huizen en voertuigen zien er allemaal strak uit. Behalve bij het bord voor een spoorwegovergang. Nog steeds is daar een stoomlocomotief met een dikke rookwolk afgebeeld, terwijl die alleen nog op een museumspoorlijn voorbij komen. Toch is het verstandig niet over te steken ondanks dat je zou kunnen denken dat je alleen voor een stoomtrein gewaarschuwd bent.


Een heldere universele beeldtaal

Charles K. Bliss ontwierp rond 1950 een systeem van beeldtekens dat op dezelfde manier is opgebouwd als de primitieve picto-ideografische schriften.
Hij meende een universele beeldtaal ontwikkeld te hebben die zo helder was dat hij niet gebruikt kon worden om mensen te misleiden.
Bestaande woorden waren volgens hem gevaarlijk; ze konden door demagogen gebruikt worden om de wereldvrede te bedreigen.

Zijn tekens zijn helder en goed onderscheidbaar ontworpen, maar zo geabstraheerd dat ze niet zonder een uitgebreid leerproces te begrijpen zijn.
Het is een soort visueel Esperanto.

Isotype
Belangrijker en bruikbaarder is het systeem van beeldtekens dat de econoom en sociograaf Otto Neurath in de twintiger jaren ontwikkelde en vooral bekend is geworden onder de naam ISOTYPE [International System Of Typographic Picture Education]

Taalonafhankelijk
De toenemende internationalisering in de loop van de twintigste eeuw in onder andere het transportwezen en de techniek deed de behoefte aan internationaal vastgelegde, taalonafhankelijke tekens groeien.


Is taal nog wel van ons?

Pas op voor rugklachten

De Autoriteit Financiële Markten heeft een norm geformuleerd voor de begrijpelijkheid van financiële documenten.
Men heeft daarvoor een pictogram bedacht die iedereen nadrukkelijk adviseert eerst de bijsluiter te lezen.
Jammer genoeg maakt dat mannetje met een zware vracht op zijn rug niet de indruk dat hij een hypotheek of zo gaat kopen.
Het blijkt om het gewicht van het risico te gaan, maar dat begrijpt niet iedereen.

Het blijkt eveneens dat de tekst van de bijsluiters niet door de bank of de hypotheekverstrekker geschreven worden, maar met behulp van een zogenoemde FB-generator door de computer in elkaar gezet. Daar komen geen mensenhanden meer aan te pas.
Er is niet onderzocht welke relatie er is tussen de taalvaardigheid van gewone mensen en de begrijpelijkheid van de teksten.
Afijn de AFM moet nog maar eens na gaan denken of hun normen voor begrijpelijkheid niet een keer deugdelijk getoetst moeten worden voor ze roepen: Loop geen onnodig risico, lees de Financiële Bijsluiter.


Leo Lentz, Let op: Begrip verplicht!, Begrijpelijkheid als norm in de wet.
Oratie uitgesproken bij het aanvaarden van de leeropdracht Tekstontwerp en Communicatie. 9 september 2011, Universiteit Utrecht, Faculteit Geesteswetenschappen.



 




Pas op in het park...
Voor je het weet doe je in het park iets dat niet mag.




Er is een minimaal verschil
tussen billen met en zonder touwtje.




Wandelaars, skaters, hondenuitlaters, muzikanten:
de overheid zorgt voor kuisheid.




Mozart mag hier ook niet.




> visuele wartaal



30 10 2017