|
Praktisch
beginnen in de school
Hierin ligt vermoedelijk de sleutel voor de overdracht van deze
alledaagse deugden.
Hierin ligt ook hun maatschappelijke relevantie.
Een aantal deugden hoort op school geleerd te worden.
Het (maatschappelijke) geheugen wordt getraind in de geschiedenisles,
het zorgvuldig spreken en schrijven en goed observeren in de taalles.
Op school ontstaan vriendschappen voor het leven.
Leren is afkijken
Er kunnen verhalen bij verteld worden, terwijl er geen regels
hoeven te worden geformuleerd voor alle mogelijke handelingen
in alle mogelijke situaties.
Deze nieuwe deugden passen bij nieuwe, jonge mensen.
Ze geven betekenis aan hun dagelijkse leven en kunnen dienen als
kompas voor een eigentijdse moraal.
De meeste deugden zijn in een praktische vorm terug te vinden
in de aanpak van Taalvorming in het onderwijs.
Vier
ethische deugden
Goed kijken en nauwkeurig observeren
en
Zorgvuldig en precies taal gebruiken
Weten wanneer je moet zwijgen en wanneer je iets moet
zeggen.
Taal is wezenlijk voor iemands identiteit.
Slordige en vuile taal beledigt en maakt de weg vrij voor geweld.
Herinneren
en ervaringen vastleggen in het geheugen
Dit is de derde moderne deugd.
Primo Levi wilde getuigenis afleggen van de barbarij die hij en
miljoenen anderen moesten meemaken.
Een samenleving die haar geheugen kwijt is geraakt of er geen
belang meer in stelt, wordt hard en onmenselijk.
Vindingrijkheid
De mogelijkheid om slim om te gaan met wat je om je heen aantreft,
weten waarvoor je gewone dingen ook anders kunt gebruiken, bijvoorbeeld
een stuk ijzerdraad om je broek op te houden of weten hoe je enkele
druppels water kunt veroveren uit een kapotte kraan.
Een
praktische deugd is creativiteit
Zich flexibel en inventief kunnen aanpassen aan steeds weer wisselende
omstandigheden.
Een begin maken met iets, initiatief nemen en nieuw durven te
beginnen aan iets.
Scheppend ordenen.
Hierin ontmoeten wetenschap en literatuur elkaar, de scheikundig
onderzoeker en literator.
Drie
sociale deugden
Voor het sociale leven onontbeerlijk: common
sense, vriendschap en het vertellen van verhalen
Common sense is meer dan gezond
verstand en anders dan wat iedereen vindt.
Het is een beroep doen op wat iedereen altijd al wist, omdat het
bij de onmiskenbare eigenschappen van mens-zijn hoort.
Het is ook het gevoel van gemeenschappelijkheid, 'sense of the
common'.
Vriendschap wordt niet uit
nut geboren, maar komt ze voort uit gemeenschappelijke ervaringen,
uit samen dingen doen of ondergaan.
Verhalen
vertellen is al vaker als een belangrijke vorm van
overdracht van morele waarden beschouwd, maar bij Levi wordt het
een levensfilosofie: ik vertel, dus wij
bestaan.
Het vertellen van een ervaringsverhaal van elk gewoon mens schept
een band en kent een plot die ons iets vertelt.
Een sprookje boort de morele intelligentie van kinderen aan.
Literaire verbeelding scherpt de morele sensitiviteit van volwassenen.
Humor
en speelsheid
Twee onmisbare persoonlijke deugden
Met enige ironie naar jezelf kijken maakt vrij en spontaan plezier
hebben in wat we met elkaar doen of wat we met elkaar uitspoken,
geeft een bevrijding van alledaagse lasten.
Direct
beginnen
Kortom, zo zegt Primo Levi in zijn gehele oeuvre, de verbetering
van de onderlinge verstandhouding tussen mensen ligt niet besloten
in de grootse en meeslepende daden en in de grote, oude deugden,
maar in de dagelijkse oefening in kleine deugden. Iedereen die
wil kan er in alle omstandigheden direct mee beginnen.
Wat
nu nog rest
De vraag of de maatschappelijke condities gunstig of ongunstig
zijn voor een deugdenbenadering. De wil tot uitblinken in Aristotelische
deugden is in de moderne westerse samenlevingen allang verdrongen
door een instrumentele doel-middel-rationaliteit, waarbij het
doel vaak alle middelen heiligt.
In de belangrijke sociale instituties van economie, politiek en
onderwijs is dit zelfs de heersende norm geworden.
Een algemeen gevoel voor maat en grenzen lijkt totaal te ontbreken.
In dit opzicht is er - empirisch gezien - weinig of geen plaats
voor deugden, hoezeer veel mensen er ook in geloven of naar verlangen.
De kleine, alledaagse deugden met hun praktische kanten hebben
weliswaar betere kansen, maar zelfs deze, moreel en sociaal gezien,
belangrijke gedragsoriëntaties missen een culturele steun.
Deugden
worden niet beoefend
Ze staan of vallen bij het tonen van goede voorbeelden en bij
verhalen waarin ze aan bod komen, zodat nieuwe generaties ze kunnen
overnemen. Maar in alle verhalen, die in de moderne samenlevingen
verteld worden, met name in films en televisie, staan niet meer
de deugden, maar de ondeugden centraal. Hebzucht, onmatigheid,
luiheid, vadsigheid en onkuisheid (om enkele middeleeuwse ondeugden
te noemen) worden dagelijks geconsumeerd in een prettige ambiance.
We kijken op de sofa naar sadistisch geweld, naar leugens en naar
vernederingen van mensen, met een biertje in de hand en onze vriend(in)
op schoot. Tegen deze ijzersterke combinatie van plezier en het
zien van ondeugden is haast geen maatschappelijk kruit gewassen.
De
huidige maatschappelijke condities zijn precies tegenovergesteld
aan die waarin een deugdenethiek ontstond. De voorstanders van
een beroep op deugden om in morele onzekerheid enige richting
te bepalen, vergeten dat de samenleving, waarin deze deugden opbloeiden,
voorgoed voorbij is. Dat hoeft ons niet per se bitter en somber
te stemmen. Immers Primo Levi heeft zijn kleine, alledaagse deugden
voorbij de poorten van de hel weggesleept, niet alleen om zichzelf
overeind te houden, maar ook om humane sensitiviteit voor de na
hem komende generaties te behouden.
Onder
alle omstandigheden blijft het beoefenen van de kleine deugden
mogelijk en zinvol
|
