de Jordaan tussen taal en beeld
> Jordaan index

Militairen op de barricaden / 9 juli Inspectie van de troepen op de Dam door burgemeester De Vlugt

[4 juli 1934]
Tegenstanders van de NSB demonstreren tegen de verlaging van de werkloosheidsuitkering.
Bewoners steken bruggen in brand. minister-president Hendrik Colijn gelast een hard optreden. De politie wordt met stenen en dakpannen bekogeld en schiet terug. Het leger wordt ingezet en de persen van de communistische krant De Tribune worden onklaar gemaakt.

De marechaussee in actie / Wat er na het oproer in de Willemsstraat achterbleef

Arbeiders met stenen tegen de politie
De eigenlijke oorzaak van de werkloosheid was de zogenoemde 'Crach van Wallstreet' in 1929.
De toch al lage werkloosheidsuitkeringen worden in juli 1934 met 10 procent verlaagd.
Dat leidde tot rellen in Amsterdam, waar tienduizenden werklozen woonden.
De omslag van het tijdschrift 'Het Leven' van 10 juli 1934 toont de militaire politie en de marechaussee bij een barricade van keien in het hart van de Jordaan, waar het verzet het hevigst was.
Toen de verlaging van de uitkeringen bekend werd, riepen pamfletten de arbeiders op de straat op te gaan om te protesteren. In de Jordaan, op de Westermarkt en de Brouwersgracht, verzamelden groepjes werklozen zich met vrouwen en kinderen. Die begonnen straatstenen, dakpannen en bloempotten te gooien naar de politie. De politie schoot met scherp terug.

De WA marcheert in de Willemsstraat (20 april 1941)

De CPN en de NSB
Honderden arbeiders van het Werklozen Strijd Comité, een organisatie van de CPN, hadden in gebouw De Harmonie aan de Rozengracht een bijeenkomst. Ze mengden zich na afloop in de strijd.
Op dezelfde avond zou de NSB een bijeenkomst houden in de Indische Buurt, die niet doorging vanwege het overlijden van Prins Hendrik. Tegenstanders van de NSB gingen nu demonstreren tegen de verlaging van de werkloosheidsuitkering en werden daarbij tegengehouden door de politie. Het kwam tot een fel gevecht waarbij de politie met stenen werd bekogeld. De straatverlichting werd vernield. De politie schoot met scherp.
Naast arrestaties van deelnemers aan de rellen, werden er ook arrestaties en huiszoekingen verricht bij het communistische dagblad De Tribune en bij leiders van de Onafhankelijke Socialistische Partij. Zij werden verdacht van opruiing.

Oorlogstoestand in de Jordaan
De volgende dag probeerden buurtbewoners bruggen in brand te steken.
Op zaterdag 7 juli kwam minister-president Colijn zelf kijken. Hij gaf de politie de opdracht harder op te treden. Het leger werd ingezet en de persen van de communistische krant De Tribune werden onklaar gemaakt.
Op maandag 9 juli was het oproer voorbij; volgens het gemeentelijk jaarverslag waren er zes doden, waaronder een marechaussee, en 47 gewonden gevallen. Er werden 107 arrestaties verricht.
In werkelijkheid waren er 5 doden en 56 gewonden, waaronder 8 politieagenten een marechaussee.
De zesde dode viel in Rotterdam.

Niet alleen in de Jordaan
Aan de opstand is al te nadrukkelijk de naam van de Jordaan verbonden. Er braken ook gevechten uit in de Staatsliedenbuurt, de Spaarndammerbuurt, Wittenburg, Amsterdam-Noord en zelfs elders in het land, maar die waren niet zo massaal als in de Jordaan.

Na de opstand wordt de schade hersteld
De opgebroken straten werden met radicale middelen aangepakt: de straten in de Jordaan werden geasfalteerd, waardoor het opbreken en het gooien met stenen niet zo eenvoudig zou zijn

Hier begon het

Herdenking Jordaanoproer
Elk jaar worden op 4 juli op de Noordermarkt in de Jordaan de gebeurtenissen van 1934 herdacht.
De aanwezigen leggen bloemen bij het monument voor het Jordaanoproer, getiteld ‘Eenheid de sterkste keten’, gemaakt door Sophie Hupkens.
Er wordt gesproken en gezongen over het oproer.
Zoals het strijdlied Opgeschoten jongens van de straat van Jef Last:

Men noemt ons opgeschoten jongens in de kranten,
Wij zijn de schrik der nette burgerij.
De wereld doemde ons tot lanterfanten,
Want d'arbeid had voor ons geen plaatsje vrij.

[1984]
Herdenking Jordaanoproer
Ter gelegenheid van de 50e herdenking van het Jordaanoproer schrijven en drukken grote groepen leerlingen van de basisscholen uit de Jordaan muurkranten. Ze worden begeleid door medewerkers van de Taaldrukwerkplaats in de Staatsliedenbuurt.
De werkvorm muurkrant is al eerder toegepast, maar zelden op een zo grote schaal als hier. Honderden kinderen doen er aan mee. De kinderen bekijken de tentoonstelling over het Jordaanoproer in het Bolshuis, de voormalige Bolsfabriek aan de Rozengracht. Ze schrijven over hun persoonlijke ervaringen met werkloosheid, krakersrellen en woningnood.
Vervolgens is er een 'drukkerijtraject' met stations. Op ieder station een andere druktechniek en kleur. Rubberdruk, limograferen, stempelen en zo meer. Tekst en beeld komen bij elkaar op lange stroken papier. De stroken groeien aan tot wanden vol werk.

Het beeld "Eenheid de sterkste keten"
door Sophie Hupkens.

naar boven