de Jordaan


> Jordaan index

> recht en orde
> het nieuwe werck


tussen taal en beeld bommen op de stad

[1940]
De eerste twee bommen vallen op de stad


Foto's: Stadsarchief Amsterdam

[10 mei]
Het luchtalarm gaat af en het luchtdoelgeschut komt in actie. De scholen worden gesloten De straatverlichting gaat uit en alle ramen moeten verduisterd worden.
Op het hoofdpostkantoor staan mensen in de rij om geld van hun rekening af te halen.
Op straat draait nog een orgel alsof er niets aan de hand is.


Op die dag om 04.12 uur werd met drie autospuiten, een autoladder en een baby-uitrukvoertuig uitgerukt naar de Luchthaven Schiphol, gemeente Haarlemmermeer, waar na bombardementen grote branden waren ontstaan.
Na een tweede luchtaanval, waarbij twee brandweerlieden werden gedood, werd de blussing gestaakt.

[11 mei]
De tweede Wereldoorlog is voor de Amsterdammers pas echt begonnen als het geweld zichtbaar is.
Veertien huizen op de Blauwburgwal worden door een bom getroffen en er waren 44 doden en vele gewonden.
De bom was afkomstig van een Duitse bommenwerper die boven Sloterdijk door luchtafweergeschut was getroffen. Het toestel vloog door, maar moest twee bommen laten vallen. Eén ketste via de brug in het water van de Blauwburgwal.

[14 mei]
Britse speciale militairen blazen in opdracht van de Nederlandse legerleiding de olietanks in de Petroleumhaven op. Zware rookwolken trekken over het IJ. De voorraad mag niet in Duitse handen vallen.
Om 09.36 uur staan de tankinstallaties in het Gemeentelijk Petroleumentrepôt in brand, om 11.05 uur een buitenbrand Westerdoksdijk 18, tankinstallaties en om 11.20 uur een buitenbrand Badhuisweg 3, tankinstallaties van de BPM. Er werd in eerste instantie niet geblust. Pas de volgende dag om 09.42 uur werd uitgerukt naar de Petroleumhaven om daar tot en met 19 mei de resterende branden te blussen.

Op deze dag werd Rotterdam door de Duitse Luftwaffe gebombardeerd, waarbij de binnenstad van Rotterdam in één grote puinhoop veranderde en duizenden mensen de dood vonden.

[15 mei]
Duitse militairen nemen de stad in bezit. Ze denderen over de Berlagebrug waar ze door de NSBers verwelkomd worden. Ze vorderen een reeks gebouwen en zetten de stad vol met die specifieke Duitse wegwijzers naar de Ortskommandantur en zo meer. De klok wordt op Duitse zomertijd gezet. De NSBers lopen heldhaftig door de straten en de WA marcheert in zwarte uniformen.
Burgemeester De Vlugt spreekt de bevolking kalmerend toe.

Joodse gezinnen proberen naar Engeland te ontsnappen. Maar vele plegen zelfmoord, onder anderen de wethouder van Onderwijs dr. E.Boekman. Pas in februari 1941 vinden de eerste razzia's plaats. De eerste 400 joodse burgers worden opgepakt. Met de Februaristaking protesteren de Amsterdammers.

Meer branden
[13 augustus]
Luchtaanvallen op het Wilhelmina Gasthuis en omgeving, het Paramariboplein en Tuindorp Oostzaan. Daarbij ontstond om 01.34 uur een grote uitslaande brand in de Jacob van Lennepstraat 41. Om dezelfde tijd een kleine uitslaande brand Jacob van Lennepkade 52 en vele kleinere branden in de omgeving. In totaal viel er bij deze luchtaanval één dode.

[31 augustus]
Bomaanslagen in Durgerdam, waarbij grote schade werd aangericht.

[2 september]
Een luchtaanval rond Kattenburg. Daarbij ontstond om 18.03 uur een grote uitslaande brand Kattenburgergracht, in een houten goederenloods van de NS met meubels en expeditiegoederen van de fa. H. Hoogerwerff. Geblust met 24 stralen en 1 waterkanon.

[30 september]
Een luchtaanval rond Valkenburg en de Rechtboomsloot. Daarbij vielen in totaal 7 doden. Bovendien ontstond om 04.44 uur een grote uitslaande brand Kadijksplein 1, opslagloodsen van de fa. H.J. van der Rijn in het Entrepôtdok, en pakhuizen van het expeditiebedrijf v/h Visser, Galavazi & Co.

[7, 8, 9, 11 en 12 oktober]
Luchtaanvallen op de Concertgebouwbuurt, de Rivierenbuurt, rond het Muiderpoortstation, het Amsterdamsche Bos, op Amsterdam-Noord en Tuindorp Oostzaan, waarbij grote schade werd aangericht en vele doden vielen, waaronder op 7 oktober vier in de Vechtstraat 135 en twee in de Lekstraat 54-56, op 8 oktober twee in de Urkstraat 13 en op 11 oktober vier brandweerlieden in Tuindorp Oostzaan, waarbij ook drie brandwachten gewond raakten.

[9 oktober]
Om 22.51 uur ontstond een zeer grote uitslaande brand Javakade, loods E, een opslagloods met hooi en stro. Geblust met 54 stralen en 4 waterkanonnen. Bij de blussing raakte een hulpbrandwacht licht gewond. Melding: 22.51 uur, aankomst: 22.55 uur, brand meester; 01.50 uur, einde blussing: 08.00 uur, waarna 75 uur besteed werd aan nawerk.

[11 oktober]
Om 02.41 uur ontstond een grote uitslaande brand Koenenkade, 2 loodsen en 2 tuinhuisjes.

[16 oktober]
Bommen vallen op de omgeving van het 's-Gravenhekje, waarbij alleen grote schade werd aangericht. Bij een luchtaanval op 1 november op het Wilhelmina Gasthuis en omgeving vielen 24 doden, 28 zwaar- en 38 lichtgewonden en werd grote schade aangericht.

1941
[24 juni]
Een grote uitslaande brand Hamerstraat 10, fabrieksgebouw Hollandsche Draad- en Kabelfabriek.

[30 juni]
Brandbommen rond de Kruislaan. Daarbij ontstond om 02.37 uur een grote uitslaande brand op de Omval 49, een fabriek met bergplaatsen.

[14 en 15 juli]
Luchtaanvallen op de Roerstraat, Von Zesenstraat, Sumatrakade, rond Artis en de Noorder- en Zuider Amstellaan (Churchill- en Rooseveltlaan). Daarbij vielen in totaal twee doden. Bovendien ontstond op 14 juli om 01.49 uur een grote uitslaande brand Plantage Muidergracht en Plantage Doklaan, opslagloodsen en 5 wagons van de NS. Hier raakten vijf personen gewond.

[18 juli]
Een grote binnenbrand Reguliersbreestraat 26-28, bioscooptheater Tivoli (Tuschinski) en cabaret. Oorzaak: brandstichting.

[30 oktober]
Om 21.56 uur een grote uitslaande brand Papaverweg 31, een loods van de Fokkerfabrieken is bij een luchtaanval geraakt.

[18 november]
Een grote uitslaande brand op het Prinseneiland 129-131, in een pakhuis en werkplaatsen. Oorzaak: brandstichting door het Verzet.

1942

[ 27 augustus]
Een luchtaanval in de omgeving van de Krommeniestraat. Daarbij vielen in totaal twee doden. Om 23.11 uur onstond een grote uitslaande brand Krommeniestraat achter 21, houten schoolgebouw Willem Barendzschool. Geblust met 12 stralen. Een aantal kleine branden in de omgeving werd met in totaal 19 stralen geblust

1943
[26 januari]
Om 03.00 uur is er een grote uitslaande brand Rembrandtplein 19, bioscoop 'Rembrandttheater'. Oorzaak: brandstichting door het Verzet.

[27 maart]
Aanslag bevolkingsregister



Voor de Duitse bezetter waren de gegevens van de Amsterdammers in het bevolkingsregister een waardevolle bron van informatie. Om de Duitse administratie te saboteren pleegde een verzetsploeg onder leiding van beeldhouwer Gerrit van der Veen en schilder-schrijver Willem Arondéus [1894-1943] op 27 maart 1943 een aanslag op het bevolkingsregister aan de Plantage Kerklaan.
Verkleed als politiemannen schakelden de verzetsmensen de bewaking bij het bevolkingsregister uit. 
Ze stortten de bakken met registratiekaarten leeg en overgoten al het papierwerk met benzol. 
Door middel van tijdbommen werd het geheel vervolgens in lichter laaien gezet. Solidaire brandweerlieden droegen ook hun steentje bij door bewust grote waterschade te veroorzaken.

De Duitsers loofden een hoge beloning uit voor tips over de plegers van de aanslag.
Binnen een week werden de meeste verraden. 
Willem Arondéus en 11 anderen werden op 2 juli 1943 gefusilleerd. Gerrit van der Veen ontkwam. 
Na een mislukte aanslag op het Huis van Bewaring aan de Weteringschans werd ook hij op 1 mei 1944 opgepakt en doodgeschoten.

[27 april]
Een Amerikaanse bommenwerper van het type Halifax stort neer op het Carltonhotel, en de omliggende kantoorgebouwen, winkel- en woonhuizen. In totaal vielen er 13 doden, 3 zwaar- en 33 lichtgewonden.
In het hotel was een commandantur van de Duitsers. Door de brand vlogen de archiefstukken in het rond en kwamen een paar kilometer ver in de tuinen van huizen terecht.
Melding: 02.35 uur, aankomst: 02.38 uur, brand meester: 07.00 uur, einde blussing: 08.20 uur, waarna 104 uur nablussing. In totaal werden 237 brandweerlieden en 94 vrijwilligers ingezet. Assistentie werd verleend door brandweerkorpsen van Zaandam, Bussum, Alkmaar, Bloemendaal, 's-Gravenhage, de Rijksbrandweer en Duitse instanties.

Bovendien ontstond door vliegvuur een kleine uitslaande brand Herengracht 505-507, kantoorgebouw. Ook een kleine uitslaande brand door vliegvuur aan de Vijzelstraat 43-51, winkelhuizen. Vijf kleine binnenbranden en twee buitenbranden werden daarnaast nog geblust.

[1 mei]
Luchtaanval op Durgerdam, waardoor verscheidene kleine branden ontstonden.

[3 mei]
Luchtgevecht boven Amsterdam, waarbij in totaal vier vliegtuigen neerstortten. Daarbij ontstond om 17.50 uur een grote uitslaande brand Van Bossestraat 30-38, woonhuizen, waar een Engelse bommenwerper van het type Ventura. neerstortte. Er vielen 9 doden, waaronder de drie Britse vliegers, en 12 gewonden.

[17 mei]
Om 12.13 uur vielen er 12 tijdbommen op de Zuidergasfabriek aan de Korte Ouderkerkerdijk 50, waarvan er twee ontploften zonder grote schade aan te richten.

[
3 juli]
Op de Oranje Vrijstaatkade staat een gashouder van de Oostergasfabriek in brand als gevolg van een mitrailleurbeschieting vanuit een vliegtuig.

[17, 25 en 28 juli]
Luchtaanvallen op Amsterdam-Noord, waarbij de Fokkerfabrieken het doelwit waren. Er werden echter ook veel woonhuizen geraakt. In totaal vielen er op 17 juli 157 doden en 230 zwaar gewonden, op 25 juli 4 doden en 12 zwaar gewonden en op 28 juli 15 doden en 22 zwaar gewonden. Op 17 juli om 09.15 uur ontstond een grote uitslaande brand op de Asterweg 25, 39 en 43-45, fabrieksgebouwen.
Op 25 juli om 15.01 uur een zeer grote uitslaande brand Papaverweg 30-31, Fokkerfabrieken. Geblust met 48 stralen en 2 waterkanonnen. Hier vielen vier doden en 20 gewonden. Eveneens op 25 juli om 15.01 uur een kleine uitslaande brand Papaverweg 49, electriciteitscentrale.
1944
[
8 januari]
Een grote uitslaande brand Lauriergracht 30, meubelfabriek H. Gerritsen.

[
27 juni]
Een grote uitslaande brand in de Balboastraat t/o 18, drie opslagloodsen Duitse Wehrmacht.

[ 21 tot en met 24 september]
De Duitse Wehrmacht vernielt op grote schaal de havenwerken van Amsterdam met explosieven.

[24 oktober]
Aan de Beethovenstraat 1 en Apollolaan 84-86, worden villa's door Duitse militairen als vergelding in brand gestoken.. Geblust mocht er niet worden. Met 6 stralen werden de belendingen natgehouden. 19 Burgers werden ter plaatse standrechtelijk geëxecuteerd. De aanleiding was een moordaanslag op een Duitse officier.

[26 november]
Luchtaanvallen uitgevoerd op de Euterpestraat, de IJdijk en de Schellingwouderdijk bij Durgerdam.
Daarbij ontstond om 13.32 uur een zeer grote uitslaande brand Euterpestraat (Gerrit van der Veenstraat), Albrecht Dürerstraat en Memlingstraat. Het betrof het hoofdbureau van de Sicherheitsdienst, schoolgebouwen en woonhuizen. Er vielen 56 doden, 14 zwaar- en 40 lichtgewonden. Melding: 13.32 uur, aankomst: 13.36 uur, brand meester: 16.40 uur, einde blussing: 23.32 uur, waarna 36,5 uur nawerk werd verricht. Ook ontstond een kleine uitslaande brand in de Händelstraat

1945
[5 januari]
Een grote uitslaande brand Marnixstraat 404, waar een meldingsbureau van de Arbeidsinzet in de voormalige. Spieghelschool gevestigd was. Het betrof een bomaanslag door het Verzet.

Het Verzetsblad De Nieuwe Amsterdammer, schreef 8 januari 1945:

Vrijdag is de Spieghelschool aan de Marnixstraat door verzetslieden vernield, terwijl tevens een aanslag gepleegd is op het Gem. Arb. Bureau aan de Passeerdersgracht. Zaterdag kon dientengevolge geen aanmelding voor de arbeidsinzet in deze gebouwen plaats vinden. Zondagmiddag is het Gem. Arbeidsbureau door brand vernield.
Ook zijn Vrijdag zes beambten van het bureau in "Atlanta" doodgeschoten wegens overtreding van de regeringsbevelen uit Londen.
Wij juichen dit initiatief van de verzetsbeweging van harte toe en verwachten, dat zij meedogenloos zal doorgaan met haar tegenaanvallen tegen het Duitsche schrikbewind, en met de executies van landverraders en collaborateurs.


naar boven


achtergronden bij
een oproer



< naar index oproer

> Jordaan index

Aanvullingen en verbeteringen graag hier

Bronnen
o.a.
Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, IISG /