de Jordaan tussen taal en beeld
> Jordaan index

> Joost van den Vondel: 'Hoe moet taal er uit zien?'
> Wat is er ondernomen in de loop der tijd?
> Bredero: 'Taal in beweging'
> Onderzoek naar Amsterdamse Volkstaal
> Dialectatlassen
> Klanken van schoolkinderen in de Jordaan

Spreek je moerstaal in de Jordaan


> Het dialect van Amsterdam
> De taal van Amsterdamse vrouwen
> Negentien Amsterdamse dialecten
> Wat is Amsterdams?
> Amsterdamse Woordenschat
> Taalarme rijken of taalrijke armen

Drukkerij Weltevreden in de Bloemstraat, kennelijk tevreden over de woorden die gedrukt en verspreid werden.
Als het bedrijfje afgebroken wordt verschijnt de taal van de graffiti, een Jordaanse discussie met spuitbussen.
Maar wat is die Jordaanse Moerstaal eigenlijk?

Het Jordaans, lotgevallen van een taal
Door Dr.J.B. Berns
De tekst is op verschillende plaatsen ingekort. Het geheel kunt u opvragen bij > Archief taal en beeld

Joost van den Vondel [1587-1679]
Deze spraeck wort tegenwoordigh in 's Gravenhage, de Raetkamer der Heeren Staten, en het Hof van hunnen Stedehouder,
en t' Amsterdam, de maghtighste koopstadt der weerelt, allervolmaeckst gesproken by lieden van goede opvoedinge,
indien men der hovelingen en pleiteren en kooplieden onduitsche termen uitsluite:
want out Amsterdamsch is te mal, en plat Antwerpsch te walgelijck.

[1650]
Aenleidinge ter Nederduitsche dichtkunste
Op het moment dat het 'Nieuwe Werck', zoals de Jordaan eerst genoemd werd, zijn voltooiing naderde publiceerde Joost van den Vondel [1589-1679] een soort 'Ars Poetica' waarin de ervaren en zeer gewaardeerde dichter zijn jonge collega's voorhoudt hoe ze moeten schrijven.
Hij schreef voor hoe hun taal er behoort uit te zien en hoe hun stijl ontwikkeld dient te worden.
Men zou kunnen zeggen dat met de Aenleidinge er even een rustpunt , een moment van terugkijken en bezinning is gekomen in een periode van ruim honderd jaar opbouw van het Nederlands, letterlijk bouwen aan de eigen vaderlandse taal.

Het was allemaal begonnen in de 16de eeuw
De renaissance had grote waardering voor de Klassieken en wilden deze ook bekend maken bij een publiek dat geen Latijn of Grieks machtig was.
Men sloeg aan het vertalen.
De Reformatie verdreef het Latijn uit de eredienst en gaf het primaat aan de volkstaal; er moest een nieuwe bijbelvertaling komen.
Op de derde plaats ontstond er een ontwakend nationaal bewustzijn, een gevoel van historische en culturele eenheid en de beste uitdrukking daarvan zou een algemeen verstaanbare en aanvaarde volkstaal zijn.
Men streefde naar verheerlijking en opbouw van het Nederlands.[...]

naar boven

Wat is er ondernomen en uitgegeven?

[1550]
Nederlandsche Spellinge van de Gentse drukker Joost Lambrecht [1491-1556/7]
[1554]
Cruyde Boeck van Rembertus Dodoens
[1574]
Dictionarium Teutonico-Latinum door Cornelis Kiliaan [1529-1607]
[1581]
Nederduitsche Orthographie van Pontus de Heuiter [1535-1602]
[1582]
De Staten generaal besluiten hun stukken in het Nederlands te doen schrijven.
Op huydden hebben mijne heeren de Generaele-Staeten geresolveert,
dat men nu voortaenne de resolutiën van de Generaliteyt in Nederlandsche taele sal continueren
[1584]
Twe-spraack van de Nederduitsche letterkunst van Hendrick Laurensz. Spiegel
en leden van de Rederijkerskamer In liefd' bloeiend te Amsterdam.
[1585]
Ruygh-bewerp van de Redenkaveling [Ruwe schets van redeneren],
een pleidooi van de Rederijkerskamer In Liefd' bloeiende voor het gebruik van de Nederlandse taal aan de Leidse Universiteit.
[1586]
Uytspraeck van de weerdigheyt der duytsche tael, door Simon Stevin [1548-1620]
[1618]
De Synode van Dordrecht besluit voor een nieuwe vertaling van de bijbel.

[1622-1623]
Letterkunstige vergadering te Amsterdam,
Vondel, Hooft, Anthonis de Hubert en Laurens Reaal werkten samen aan de vertaling van Seneca's treurspel Troades.
[1626]
Amsterdamsche Hecuba [Troades] door Vondel
[1623]
Jacob Cats zuivert zijn vroegere werken van Zeelandismen; hij gaat "Hollandsch" schrijven.
[1625]
Nederduitsche Grammatica ofte spraac-konst, door Christiaan van Heule [?-1655],
[1633]
Eerste vergadering der translateurs en reviseurs van het Oude Testament.[9 juli]
[1634]
Eerste vergadering der translateurs en reviseurs van het Nieuwe Testament. [16 november]
Uit deze vergaderingen zijn de Resolutiën voortgekomen.

De klanken
Hieronder volgt een opsomming van de belangrijkste klankverschijnselen om te laten zien hoe groot de breuk is met het hedendaagse Amsterdams en hoeveel er nog van voortleeft in de Noord-Hollandse dialecten van nu.
1. de vanouds lange ee, de e die in de oude spelling in open lettergreep als ee gespeld moest worden, was ie: mien [meen], gien [geen], stien [steen], kieren [keeren], kliere [kleeren], bried [breed], mier [meer], gerietschip [gereedschap], twie [twee], hiel [heel].
2. De lange oo werd vaak gepalataliseerd en klonk als eu: jeud [jood], meugelijk [mogelijk], veugel [vogel], seun [zoon], veur [voor].
3. De gerekte ee werd gerond tot eu: veul [veel], speule [spelen], dat gebeurde meestal voor lipmedeklinkers, maar ook in andere gevallen: beusem [bezem], deuze [deze], teugen [tegen].
4. Een n die gevolgd wordt door een d of t werd gevelariseerd, dat wil zeggen als ng[t] uitgesproken: kangtje [kantje], onger [onder], brangd [brand], songer [zonder], verstangd [verstand], en ook: ongze [onze].
5. Om voltooide deelwoorden te maken, gebruikt het Nederlands het voorvoegsel ge-: geweest, gedaan, het Amsterdams van de 17de eeuw gebruikte hier e-: eweest, edaen, maar ook komt voor ik loof [ik geloof], enoeg [genoeg] en selschip [gezelschap].
6. Een typisch kenmerk van het Nederlands is dat de klankverbinding -ft tot -cht werd, maar in het oudere Amsterdams bleef die -ft bewaard: ekoft [gekocht], safjens [zachtjes].
7. Vanuit een historisch standpunt zijn er in het Nederlands twee a's te onderscheiden, een die vanouds lang was [en die in de oude spelling ook in open lettergreep met twee aa's geschreven werd] en een die uit een korte a is ontstaan in open lettergreep. In het standaard Nederlands zijn beide a's samengevallen, niet in het Amsterdams van de 17de eeuw waar de vanouds lange a als ae of ee klonk.
8. De klankgroep sch aan het begin van een woord moet sk geweest zijn, ook al blijkt dat niet uit de overgeleverde bronnen. Men gaat er van uit dat de uitspraak sk zo algemeen was, dat deze in de kluchten geen komisch effect had en dat de klank in schrift niet apart hoefde te worden weergegeven.
Al deze echt Hollandse dialecteigenaardigheden werden niet opgenomen in de standaardtaal, we zullen ze ook niet meer aantreffen in het moderne Amsterdamse plat.

De Bronnen
Nu is het jammer dat het taalmateriaal uit de volgende eeuwen minder rijk is dan dat van de zeventiende eeuw, maar uit de spaarzame bronnen voor de 18de eeuw blijkt dat ie voor vanouds lange ee nog voorkomt; ft voor cht is op zijn retour, maar algemeen sprak men toen nog van de Prinsengraft en er werd ook nog onderscheid gemaakt tussen a en ae.
Een eeuw later lijkt het alsof de ie voor vanouds lange ee alleen nog in bepaalde woorden voorkomt: straatstiene [straatstenen], bakbiest [bakbeest] en hieten [heten].
Sk voor sch was nog bekend.
Van ft in plaats van cht [gekoft tegenover gekocht] is geen spoor meer te bekennen en dat geldt ook voor het voorvoegsel e- bij het voltooid deelwoord, één keer is beurt voor gebeurd aangetroffen.
Dat lijkt een soort vaste uitdrukking te zijn geworden ook nu hoort men nog vaak: 't is beurt! Sporen van -ngt en -ngd voor n+t of d zijn er evenmin.

naar boven

Gerbrand Adriaansz Bredero [1585-1618]

Taal in beweging
Het is interessant dat al die kenmerken van het 17de-eeuwse Amsterdams die typisch voor de kustdialecten zijn, niet in de standaardtaal zijn opgenomen.
We zagen ook dat ze in de stad zelf in de loop van een paar eeuwen afnemen en zelfs geheel verdwijnen; het moderne 'plat-amsterdams' schoof op in de richting van de standaardtaal.
Al gedurende de 17de eeuw was de taal in Amsterdam in beweging.
Bredero noemde de oude Aemsteldamsche en Waterlandsche Taal in één adem, die taal werd enerzijds door 'boeren' en anderzijds door 'oude lieden' gesproken, waaruit we mogen afleiden dat een jongere generatie in Amsterdam een andere taal ging spreken: '
want out Amsterdamsch is te mal, en plat Antwerpsch te walgelijck', merkte Vondel op.
Met out Amsterdamsch moet ook hij wel de taal van de oudere generatie bedoeld hebben en plat Antwerpsch was het gewone, ongekunstelde Brabants van de talrijke Zuid-Nederlandse immigranten.
Ook al ging het Vondel hier niet om een beschrijving van het Amsterdams van zijn tijd, maar om het vaststellen van criteria waaraan een literaire taal moet voldoen, hij heeft indirect toch gewezen op variatie binnen het Amsterdams, een sociale variatie, gebonden aan leeftijd en geografische herkomst. Ook de 'boeren' van Bredero, die de 'Waterlandsche Taal' spraken, zijn geografisch gemarkeerd.

naar boven

Koffiepiksters

Onderzoek naar de Amsterdamse Volkstaal

[1877]
Een enquête
Voor de 19de eeuw kunnen we niet om de enquête van W.W. van Lennep en J.A. Alberdingk Thijm heen. Zij stelden een onderzoek in naar de Amsterdamse volkstaal.[...]
Het is de moeite waard stil te staan bij hun bevindingen, want nu gaan we kennis maken met de onmiddellijke voorganger van het hedendaagse Amsterdams.[...]
Binnen het dialectologisch onderzoek in Nederland is deze Amsterdamse enquête een primeur, het is de eerste echte vragenlijst waarin naar klanken, woorden en uitdrukkingen wordt gevraagd. Daarvóór maakte de dialectonderzoekers gebruik van één vaste tekst die in dialect vertaald moest worden. [...]

Uitspraak der klinkers:
Klinkt op de tong der Amsterdammers, wier spraak door u beluisterd is, de a:
1. In staal, naam, kaas, kwaad, zuiver of gemengd [ao, oa]?
2. Maken zij onderscheid tusschen de open a voor de r en voor de andere medeklinkers ?
3. Zeggen zij kaart, gelijk zij staat en staal zeggen? Maken zij onderscheid tusschen de a in staat en in staal?
4. Indien zij de a in kaart en bewaren uitspreken als in staat of staal, spreken zij haar dan toch niet verschillend uit in paarsch, laars, paard, kaars en staal?
5. Ook in zwaard en rechtvaardig?
6. Zeggen zij parel, paerel, perel? Kerel of kaerel?
7. Zeggen zij dakke, voor daken? zatte voor zaten? atte voor aten? brocbt, voor bracht? docht, voor dacht? karse,voor . kersen? varse, voor verse [versche]? star of ster?

De Amsterdamsche straatjongen sprak van zijn baos en vaoder.
De kwestie van de uitspraak van de klank aa was kennelijk een belangrijk punt.
Het bleek dat veel Amsterdammers die aa uitspraken als een ao-klank, soms iets meer nog in de richting van de oo.
Voor kaas was bij sommigen nog de uitspraak kaes in gebruik; de a in kwaje jongen werd zuiver uitgesproken die op het einde van bijna soms dof als bijnu.
En net als dat nu het geval is, hoorde men in dezelfde buurt de aa verschillend uitspreken.
De gesloten a, vooral vóór de n werd 'kort wordt afgebeten' uitgesproken als mann, Jann, of menn, Jenn. [...]
In tegenstelling tot het moderne plat Amsterdams maakte men in de 19de eeuw nog wel onderscheid tussen de uitspraak van a voor r en voor andere letters.
Zo hoorde men wel de uitspraak paers, laers, paerd, kaers, staert naast loars, poard, stoart of start.[...]
'Zweert en rechtveerdig hoort men nog soms van oude menschen en van vrome moeders, vooral in deftige kringen.
Voor parel hoort men niet zelden paerel of perrel; voor kerel meest kerel, zelden kaerel'.[...]

naar boven

Geschiedenis van het dialectonderzoek

[1969]
De Nederlandse Dialectatlassen
In 1969 verscheen deel 13: Dialectatlas van Noord-Holland. Het deel was samengesteld door Dr. Jo Daan.
De Reeks is een van de grootste ondernemingen uit de geschiedenis van het dialectonderzoek binnen het Nederlandse taalgebied. Het was initiatief van de Gentse hoogleraar Edgard Blancquaert. [...]
Jo Daan maakte voor Amsterdam drie verschillende opnames, Kattenburg, Spaarndam en de Jordaan. Ze deed dat rond 1950.
De houding ten opzichte van het eigen dialect was tamelijk negatief en dat maakte het moeilijk om geschikte zegslieden te vinden. De opname van de Jordaan springt er echt uit; Kattenburg en de Spaarndammerbuurt lijken veel op elkaar.

Ome Willem
Voor de Jordaan beschikte Jo Daan slechts over één zegsman, Willem Bruyn, beter bekend als de muzikant 'Ome Willem"; ten tijde van de opname was 69 jaar oud. [...]

Wat vooral opvalt in het dialect van de Jordaan van rond 1950 is de uitspraak sk voor sch, dat gebeurt met een welhaast ijzeren consequentie.: skip, skipper, skeipe, skink in [schip, schipper, schepen, schenk in].
Het gebeurt ook tussen woorden, bijvoorbeeld in de zin: 'In de Schelde zwemmen is gevaarlijk' , klinkt als kevaorlek.
De 'lange ij' klinkt in de Jordaan als aa: raap [rijp], vaaf [vijf], waan [wijn];
het Kattenburgs heeft réép, faaf, wèèn en de Spaarndammerbuurt rèèp, fééf en wéén.
Interessant is het zinnetje 'er waren vijf prijzen'.
De Jordaan: vaaif praaize, Kattenburg faaf praase en de Spaarndammerbuurt fééf préése.
Een ei is in de Jordaan en op Kattenburg 'n aaj, in de Spaarndammerbuurt 'n aej.
De a in gegaan, gedaan en maakte is in de Jordaan en in de Spaarndammerbuurt verdonkerd tot een ao-achtige klank: gegaon, gedaon, maokte. [...]
Kaas klinkt in de Jordaan en in de Spaarndammerbuurt als kaos, op Kattenburg als kaas.
De uitspraak van e in leven, gebleven, hemel en kerel vertoont ook de nodige variatie;
de Jordaan zegt leeive, heimel, gebleeive en keeirel;
Kattenburg leeive, heemel, gebleeve en keerel :
Spaarndammerbuurt leeive, heeimel, gebleeive en voor kerel wordt gouser gegeven. [...]

naar boven

Klanken van schoolkinderen in de Jordaan

[1959]
Taalkundige observaties
De Nijmeegse neerlandicus Joop Mittelmeijer onderzocht de klanken van de schoolgaande jeugd in de Jordaan.[...]
Het dialect van de Jordaanse schooljeugd van rond 1950 maakt op sommige punten nog een conservatieve indruk, maar verschilt in een aantal opzichten toch al van de rond 1950 gemaakte bandopname van Jo Daan.
Mittemeijer heeft zeer naarstig gezocht naar gevallen van sk in plaats van sch en meer als een een enkele maal booskap kon hij niet vinden.
Wel hoorde hij 'de nozems van de Lindengracht', van bioschoop spreken, wat als een hypercorrectie moet worden beschouwd. [...]
Mittelmeijer trof nog wel restanten van velariseringen aan. Een jongen van 14 jaar zei: hangt [hand] en langt [land]
Bij een paar meisjes wangele [wandelen] en angere [andere].
Wat de korte klinkers a, e i en o betreft, kon ook hij vaststellen dat deze voor t, d, st en n palataal werd uitgesproken, d.w.z. in de richting van een e gaan.
Hij wijst op het voorkomen van een scherp-korte ò naast een zacht-korte ó dòk - póp, mòppere - brómme, dòchter - dóm.
Voor Sinterklaas hoorde hij wel Sunterklaas.

Paapie kraat [pijpje krijt]
Bij de lange klinker aa bleek de verdonkerde uitspraak ao op zijn retour te zijn.
De ee en oo werden licht diftongisch uitgesproken, ongeveer als eei en ou.
Een lichte naslag stelde hij vast bij de realisering van de eu: deu-er en veu-er, terwijl ie en oe iets verlengd worden.
Maar naast moete komt voor motte; de uitspraak blomme voor bloemen hoorde hij alleen nog van bloemenverkopers op de markt.
De uitspraak van ei en ij was aa; paapie kraat [pijpje krijt]; de tweeklank ui was een éénklank geworden: hààs, höös [huis], tààn, töön [tuin], rààt, rööt [ruit], sààpe, sööpe[zuipen]. Tussen de uitspraak van ou en au was geen verschil te horen: kaa[w]t [koud], aa[w]t [oud], blaa[u]w [blauw], klaa[u]w [klauw]; vrouw en nou klonken eerder als fraa en naa.

Bij de medeklinkers viel vooral de verstemlozing van v, g en z op: fier [vier], cheeife [geven] en swaa-en [zwaan], met als tegenhanger, merkwaardigerwijs niet in de Jordaan, maar in het andere Amsterdams: zuiker [suiker] en zent [cent];
De mouillering [verzachting] van de s-klank: sjesj [zes], sjoin [zon], mensj [mens] en kunsj [kunst].
De voorbeelden van assimilatie van t waarop Van Lennep en Thijm ook reeds wezen kwam nog steeds veelvuldig voor: plaas [plaats], schaa-se [schaatsen], áásmus [ijsmuts], klesse [kletsen], dààslant [Duitsland] en booschap [boodschap].
Ook kwamen er overbodige t's voor, bijvoorbeeld enkelt [enkel] en dubbelt [dubbel].
De d tussen twee klinkers werd gewoonlijk een j: boojem [bodem].
Het viel Mittelmeijer op dat de l aan het begin van woorden heel 'dik' werd uitgesproken.
Over het algemeen heeft de Nederlander moeite met de klankcombinatie wr, meestal maakt hij er vr van; bij de Jordaanse schoolkinderen werden wreef, wrat en wringer: freef, frat en fringer.

naar boven

Lik op stuk, het Dialect van Amsterdam

[1985]
Het moderne onderzoek
Het moderne Amsterdams is beschreven in het Amerikaanse proefschrift
van dr. Henriëtte Schatz: Plat Amsterdams in its Social Context.
Het verscheen in 1985 bij het P.J.Meertens-Instituut in druk verscheen.
Eén jaar later volgde van haar hand een meer populaire studie van het Amsterdamse dialect:
Het onderzoek van Dr. Schatz is gebaseerd op een uitgebreid corpus Amsterdamse spreektaal, dat in de jaren 1975-1976 verzameld werd door de afdeling Dialectologie van het Meertens Instituut. [...]
Het gehele verzameling teksten beluisterde ze om een meer algemene indruk te krijgen van het Amsterdams.[...]

Het grote verschil tussen het vroegere dialectonderzoek, zoals het Dialecticon van Winkler uit 1874 en de enquête van 1877, en het proefschrift van Henriëtte Schatz is, dat het proefschrift een kwantitatief onderzoek is, op basis van gegevens die gerelateerd zijn aan sexe, leeftijd en sociale status van een representatief aantal sprekers.
Het oudere materiaal is eerder een verzameling losse verschijnselen, zonder dat men een precies inzicht krijgt in wie wat spraken tegen wie en in welke situaties. In de enquête van 1877 zijn wel aanzetten tot een moderne benadering, er wordt gesproken van 'oude dienstboden', 'oude lieden', 'personen tusschen 40 en 60 jaar', 'laagste standen' en 'lagere volksklassen' en zelfs van 'beschaafde vrouwen, wanneer zij op zuiverheid van uitspraak niet veel acht geven'.[...]

Ze ging ervan uit dat de sociale klasse, leeftijd, gesprekssituatie en het geslacht invloed uitoefenden op het taalgebruik en haar vier hypothesen waren:
1. Hoe lager de sociale klasse, hoe meer dialect er gesproken zou worden.
2. Ouderen waren dialectvaster zijn dan jongeren.
3. In een informele situatie zou men meer plat spreken dan in een formele.
4. Vrouwen spraken netter dan mannen.

De grote verrassing was dat leeftijd geen rol, speelde, niet de oudere generatie, maar juist de jongere was veel dialectischer. Ook de gesprekssituatie speelde geen rol. Of er nu in een formele of informele situatie gesproken werd, dat maakte voor het gebruik van dialect geen verschil.
Wel was het zo dat mannen veel meer dialect spraken dan vrouwen en dat in het oordeel van dialectsprekers zelf plat sprekende vrouwen lager gewaardeerd werden.
De groep plat sprekende Amsterdammers. De uitspraak van de a in een woord als kaas. Mannen spraken dit woord uit met een verdonkerder a als kaos, vrouwen met een sterk nasale a: ka~a~s [...]
Amsterdamse proefpersonen die een oordeel moesten geven over de status van dit Amsterdams stoorden er zich in het geheel niet aan. Kennelijk gaat die typische tongpunt-r, voor heel normaal door. De lange e van kees werd als tweeklank uitgesproken, ongeveer keis; de l in de woorden als laden en balen was een 'dikke' l en de s van soep en persoon als sj : sjoep en pursjoun. Maar als geheel kreeg het plat Amsterdams in het oordeel van de sprekers ervan een lage waardering.

naar boven

Maatschappelijke positie van vrouwen en hun taal

[1989]
Taalgebruik van Amsterdamse vrouwen
Dr. Dédé Brouwer onderzocht het , vooral in verband met 'zowel de ondergeschikte positie van vrouwen in de maatschappij als de uiteenlopende sociale normen voor vrouwen en mannen'.
Haar onderzoek is een heel verfijnde uitwerking en verdieping van de vraag of het taalgebruik van vrouwen anders is als dat van mannen en of dat samenhangt met de maatschappelijke positie van de vrouw.
Haar antwoord op de laatste vraag was een volmondig ja.

Vrouwen gebruiken vaker standaard Nederlands en mannen vaker Amsterdams
Daarnaast zijn opleidingsniveau, het hebben van kinderen, en het hebben van werk buitenshuis van de vrouw bepalend voor het taalgebruik.
Mannen die standaardtaal spreken genieten een hoger aanzien dan vrouwen die dat doen. Binnen de dialectsprekende milieus zelf geldt dat mannen die standaard Nederlands spreken als watjes worden beschouwd, maar een dialectsprekende man is een echte macho, en dat in positieve zin.
Op dialect sprekende vrouwen daarentegen wordt neergezien, van hen wordt verwacht dat ze hun best doen zo 'netjes' mogelijk te praten.
Dat heeft natuurlijk alles te maken met de rol als opvoedster van de kinderen.
Voor hen wil ze uiteraard het beste, want iedereen wil vooruitkomen in deze maatschappij. Om iets te bereiken is een goede beheersing van het Nederlands, dat wil zeggen van de standaardtaal een vereiste.

naar boven

Negentien Amsterdamse Dialecten

[1870]
Amsterdamse stadstaal
Winkler uit 1874 geeft veel feiten uit de geschiedenis van de Amsterdamse stadstaal. Winklers voornaamste informant, Johan ter Gouw stelde een indeling voor met 19 buurtgebonden dialectgebieden die nam hij over in zijn Algemeen Nederduitsch en Friesch Idioticon.
Daarmee deed een merkwaardige dialectindeling zijn intrede in de geschiedenis van het Amsterdams.
Merkwaardig om verschillende redenen.
Op het ogenblik dat Ter Gouw zijn mededelingen aan Winkler deed, was de taaltoestand al verleden tijd; niet altijd zijn het taalkundige argumenten die gehanteerd werden om de buurten te onderscheiden, zo brachten de Portugese en Duitse Joden hun eigen taal mee en was er in bepaalde buurten eerder sprake van een opeenhoping van mensen met eenzelfde taalachtergrond of met een zelfde beroep en dat verleidde Ter Gouw ertoe meteen aan invloed van dat vak en die talige achtergrond op het actuele taalgebruik te denken.
De beschrijving van de Amsterdamse dialecten lijkt wel een soort stadswandeling door de binnenstad rond 1870.

Korte beschrijving van de 19 dialecten:

1. Het Kattenburgs
Deze tongval werd gesproken op het eiland Kattenburg. Maar het echte Kattenburgs was toen al uitgestorven samen met de oude Kattenburgse gewoonten. Dat alles was een gevolg van economische omstandigheden, zoals de malaise in de scheepvaart, want de Kattenburgers waren grotendeels scheepstimmerlieden.
Het echte Kattenburgs was een taaltje dat door de Amsterdammers uit de binnenbuurten, door de die van de Kalverstraat bijvoorbeeld niet makkelijk werd verstaan.
Winkler die overal Friese invloeden zag, meldt dat het Friese bestanddeel er rijkelijk in vertegenwoordigd was en zelfs Noors of Deens kwam er in voor.
Als voorbeeld van typisch Kattenburgs geeft hij het zinnetje: 'moet je ook geschoren worden?',
dat in het Kattenburgs ongeveer klonk als: mójjók geskórre wórre? en dat dan zeer snel en zeer scherp uitgesproken.

2. Het Rapenburgs van de 'bijltjes'
Dit sprak men van de Scharrebiersluis tot de Kalkmarktsluis. Het leek wel wat op het Kattenburgs, maar onderscheidde er zich ook van.
Vroeger noemde men de bewoners van Kattenburg en Rapenburg "Bijltjes". Ze waren echte Oranjeklanten.
Vroeger kon een Kattenburger heel goed horen of hij met een mede-eilander of een Wittenburger, een Oostenburger of een Kadijker te doen had.
Het maakte zelfs verschil uit of het een Kattenburger van 't Plein en de Gracht of een van het Dijkje was.
Het Kadijks was ook nog in tweeën gescheiden, in een hoog- en laag-Kadijks; 't laatste werd het meest gesproken.

3. Het Kollegat, de Jonker- en Ridderstraats
Deze tongval hoorde thuis in de beide straten en in 't Kollegat.
Sedert de Franschen tijd zijn deze straten tot een smerige en vervallen achterbuurt geworden, en heeft de bevolking er weinig oorspronkelijks meer.
Maar in de 17e en 18e eeuw waren die beide straten vol welvaart en vrolijkheid.
Huis aan huis waren 't nagenoeg dans- en speelhuizen, er waren veel zeemanskroegen, waar het lustig aan toeging en waar de Amsterdamse burgers heengingen om te kijken en zich te verlustigen aan de [niet altijd even nette] tonelen die er voorvielen.
In de 17de eeuw huisde een goed deel van de 'luchtige' bevolking van deze buurt tijdens de zomer op Smerenburg op 't eiland Spitsbergen.
De tongval van de bewoners van de Jonkerstraat en de Ridderstraat kwam het meest met het Kattenburgs overeen.

4. Het Jodenhoeks
Ooit was de Amsterdamse Jodenhoek bekend en befaamd. het was het "Jerusalem der ballingschap" en omvatte: de Jode-Breestraat, de Joden Houttuinen, de Houtgracht, de Sint Antoniesbreestraat, de eilanden Vlooienburg, Uilenburg, Marken en de Vinkebuurt.
In de Jodenhoek sprak men ten tijde van Winkler drie verschillende tongvallen:

a] Het Amsterdams-joods, 'het afschuwelijkste dialect der nederduitsche taal. De joodsche tongslag [accent] en tongval, rijkelijk met slecht hebreeuwsche en slecht hoogduitsche woorden en vormen vermengd, is overal bekend en overal dezelfde, maar klinkt, zoo als Joden zelven mij meermalen verzekerd hebben, nergens zoo karakteristiek, nergens zoo leelijk als juist hier'.
Vroeger was er ook nog een duidelijk onderscheid op te merken tussen de Amsterdams-joodsche tongvallen van de Hoogduitse en van de Portugeese Joden.
Vooral toen de Portugeese Joden nog onderling Portugees en Spaans bleven spreken, was dit onderscheid groot; ook thans is het nog niet helemaal uitgestorven.
De hedendaagse Portugese Joden van Amsterdam en niet alleen die uit de lagere stand, spreken nog lelijker en opvallender joods dan hun Hoogduitse volksgenooten doen.

b] Het Joods-Hollands, dat de meer beschaafde en aanzienlijke Joden vandaag de dag spreken is een modern Hollands dat met een joods accent [onder anderen met talrijke aspiraties] gesproken wordt; het is vaak ook nog met enkele Hebreeuwse en Hoogduitse vormen en woorden vermengd.

c] De tongval der Christenen die in de Jodehoek wonen en die natuurlijk in hun woordenschat en zegswijzen, zeker als het mensen betreft die niet of nauwelijks lezen kunnen iets van den joodse manier ven spreken, zoals de aspiraties, hebben overgenomen. Winkler noemt als voorbeeld : 'Maak me zoo'n lawaai'm niet! ik sta je toch te zegge dat 't waar is;-'k weet 't van 'n knappe jodeman, die 't me zellef op sabbes [of sjabbes] verteld het'.

5. Het Nieuwmarkts
Het wordt gesproken van de Nieuwmarkt langs Boomsloot tot de Oude Schans, en aan de andere zijde langs de Kloveniersburgwal en de Hoogstraat.
Het platste Nieuwmarkts was te horen op de Nieuwmarkt bij de lappenkramen en op 't Kleereslootje. Lapduyvels noemden de 17de eeuwse Amsterdammers die kleerekramers, die nu ook al nagenoeg uitgestorven zijn, hoewel er nog altijd een paar lappekramen op de Nieuwmarkt staan.

Het fatsoenlijke Nieuwmarkts werd gesproken in de textielwinkels op de Nieuwmarkt en door de bewoners van de genoemde grachten en straten.
Voor vijftig jaren kon men deze tongval nog in al zijn oorspronkelijkheid horen.
Winkler vertelt het verhaal van een de Nieuwmarktse winkelierster achter de toonbank die haar schaar nodig had om wat af te knippen, en riep: Jung's, jung's! kom 's gau-w-en raik me de schaar!
Toen zei haar klant, een mevrouw uit de Kalverstraat: Jufvrouw: wel nou, kom an! je het ommers g'n-een jonge-n-achter de toonbank, De winkelierster had geen zoons, maar twee dochters. Wel me liefe mins, antwoordde deze tsin m'n jung's, want out sin se nog niet!
In de Bethaniënstraat, de Bethaniëndwarsstraat en in de Hoogstraat was vroeger het Neuwmarkts nog met matrozentaal vermengd, door de invloed van 't Oostindischhuis en van de talrijke matrozekroegen met welluidende namen als "drie Oostinjevaarders", "Straat Sunda", "Straat Sumatra, " Straat Batavia" enz.

6. Het Zeedijks
Men spreekt het op de Zeedijk in het laatste stuk van de Warmoesstraat, de Scheiershoek, Gelderse kade, de Bantammerstraten en Schippersstraat. Het is Neuwmarktsch met veel zeemanstaal gemengd.

7. Het Bierkaais
De Bierkaai is een labyrint van steegjes en dwarssteegjes, gelegen in de vierhoek tussen Warmoesstraat, Oudekerksplein, Voorburgwal en Pijlsteeg, en daar spreekt men de Bierkaaise tongval.
De Bierkaai heeft nog een zeer oorspronkelijke bevolking; ook nu nog treft men op de Bierkaai mensen aan, die roemen dat ze van oudsher Bierkaaiers zijn, en dat hun voorouders nooit ergens anders gewoond hebben.
Het is een ruw volkje en vechtersbazen zijn er in overvloed. Dat is vechten tegen de bierkaai
Hun tongval is zeer klankrijk, men moet het horen uit de mond van de Bierkaaiers zelf.

8. Het Komkommerbuurts
Dat wordt gesproken in de Komkommerbuurt, het Weesperplein, op het Roeterseiland, Varkenseiland en Weesperveld, ten oosten van de Amstel achter de Prinsegracht.
Het is verwant, maar toch nog goed te onderscheiden van 't zogenoemde "Noorsebossies"

9. Het Noordsebos
't Noorsebossie strekt zich uit ten Westen van de Amstel achter de Prinsengracht tot aan de Spiegelgracht.
Een Noordsebosser zegt: nau-w-ik weit wel dat vaaf m'l vaaf vaventwentig is [nu ik weet wel dat vijf maal vijf vijfentwintig is].

10. Het Leidschebuurts
Achter de Prinsegracht van de Spiegelgracht tot de Leidschegracht in gebruik.
De kinderen zingen er als zij schommelen:

Schoppe schoppe maaie,
de brouit-ti kompt fan Laaie!
Fan Laaie kompt 'e brouit'

11. Het Jordaans
De Jordaan strekt zich uit tussen Prinsengracht en Lijnbaangracht, van de Passeerdersgracbt tot de Lindengracht.
De Jordaanse tongval onderscheidt zich heel duidelijk van andere Amsterdamse dialecten; de Haarlemse I [dat is een 'dikke' l]en n [de n die de voorafgaande a doet klinken als de a in het Duitse woord Mann] en de oi- klank in plaats van ui zijn belangrijke eigenaardigheden; het is platter Hollands en minder met Friese bestanddelen vermengd dan enig andere Amsterdamse tongval. Oorspronkelijk is het Jordaans een boerentongval; in het begin der 17de eeuw was de zogenoemde Jordaan een dicht bevolkte buitenbuurt, waar tuinders en hoveniers woonden; die buurt is in 1612 binnen de wallen van Amsterdam getrokken.

12. Fransepads
Dit werd gesproken op de Goudsbloemgracht, in de Goudsbloemstraat en Palmstraat, zo ook in enige enclaves in de Jordaan, als: op 't Schone en op 't Vuile Weespad, 't Hof van Parijs, en 't Fort van Sjaco.
Het zogenoemde Franse Pad had vroeger een zeer slechte naam en de Fransepadse tongval kenmerkte zich door een rijkdom van woorden en uitdrukkingen uit de dieven- en bedelaarstaal.
Maar nu zijn 't Franse pad , 't Hof van Parijs en 't Fort van Sjaco weg, alles is er beschaafd en verbeterd en de oude eigenaardige tongval bestaat ook niet meer.
Het Franse Pad werd Willemsstraat en daar en in de Goudsbloemstraat en de Palmstraat met omgeving spreken ze nu Haarlemmerdijks.

13. Het Haarlemmerdijks
Van de Haarlemmersluis tot de Haarlemmerpoort en van de Zandhoek tot de Lindengracht gesproken, onderscheidt zich onder andere door de sterk rochelende [Haarlemse] uitspraak van de g.
Het meest bijzondere kenmerk van de Haarlemmerdijkse tongval is de zware uitspraak van de lange a, die sterk naar de oa der Groningers, Geldersen, enz. overhelt.
Deze uitspraak wint, zonderling genoeg, hoe langer hoe meer veld in dit gedeelte van Amsterdam. [...]
Hooghaarlemmerdijks
Dat ook vreemdelingen reeds voor lange tijd opmerkten dat de Haarlemmerdijkse Amsterdammers er een eigen uitspraak op na hielden, bewijst het feit dat men in Friesland gewoon is te zeggen van iemand die een gemaakt en onnatuurlijk Hollandsch of boekentaal spreekt: 'die spreekt Hooghaarlemmerdijks'.
ien neelde met ien bleeuwen dreed., en zoo ook Street voor Straat: van waar men hen schertzende weleens toeduwt slee de heek in de peel en heel neeje.[...]

14. Het Nieuwendijks
Deze tongval strekt zich uit langs de Nieuwendijk, oostwaarts over de Haringpakkerij en het Damrak, tot de Warmoesstraat, van de Dam tot de Oude Kerk, en westwaarts langs de Heren- en Keizersgracht, van de Leliegracht tot de Brouwersgracht, en behoort dus tot een der meest verspreide tongvallen van Amsterdam.
Het kenmerkt zich door een Noordhollandse kleur en door de korte klinkers te rekken.
Men spreekt er van Kaaleferstraat voor Kalverstraat, van Haarelemmerdei-ik voor Haarlemmerdijk.

Deze tongval sprak Vondel, daarom kwam hij er toe om in zijn Gijsbrecht van Aemstel verzen te maken als de volgende:

En vlughten haestigh langs de Haerelemmer dijck.
Terstond vermeesteren de Haerelemmer poort,
Hij sellef was de voorste om elleck moet te geven.
En 't heerelijck gebouw sagh branden lichter laegen.

15. Het Kalverstraats
De tongval van 't hartje van Amsterdam en als het beste en welluidendste Amsterdams aangemerkt.
Het strekt zich uit in de lengte langs de gehele Kalverstraat, van de Dam tot de Munttoren; voorts westwaarts langs Voor- en Achterburgwallen en Singel, en ook langs een goed deel van de Heren- en Keizersgracht, waar 't natuurlijk "zeer fatsoendelijk" gesproken wordt en vermengd is met de fraaie "expressies" die de "elegante" wereld er op na houdt.
Bij bejaarde heren echter, die op dit gedeelte van de Heren- en Keizersgracht zijn geboren en opgevoed, hoort men nog duidelijk het echte Kalverstraats.
Oostwaarts strekt het Kalverstraats zich uit langs 't Rokin, de Nes en de Fluwelen Burgwal

16. het Gebed-zonder-ends
In de dwarsstraten en stegen tussen Nes en Voorburgwal neemt het Kalverstraats reeds een Bierkaaische kleur aan.

17. Viswijventongval
Vroeger was nog een andere tongval te horen en wel op de grote Vismarkt.
Van die Amsterdamsche viswijventongval geeft Bredero een proefje in zijn Moortje.
Dat was in 't begin der l7de eeuw en twee eeuwen later was die taal nog bijna dezelfde.
Nu bestaat zij niet meer; de hele Vismarkt, met al haar schilderachtige oorspronkelijkheid is verdwenen.

18. Het Botermarkts
Men sprak het van de Munttoren tot de Blauwbrug [Reguliersbreestraat, Botermarkt, Amstelstraat, Halvemaansteeg, Reguliersdwarsstraat, Utrechtsche straat. met alle dwarsstraten en stegen].
Deze tongval is het meest met het Kalverstraats verwant, maar hij is platter.
Zo zeggen de Kalverstraters boter en schotel, maar de Botermarkters botter en schottel. Daarom zeiden de Kalverstraters als iemand plat sprak: Hè, da' s nou recht op z'n Bottermarks!
Maar een dialect waarvan men zei dat de "duvel" zelf 't niet verstaan kon

19. Het Duvelshoeks
De Duivels- of Duvelshoek is een labyrint van stegen en dwarsstegen, gelegen tussen de Reguliersbreestraat, Reguliersdwarsstraat en Vijzelstraat.
Het Duvelshoeks was het Botermarkts in zijn platste platheid, doormengd met tal van woorden uit de dieven- en bedelaarstaal, uit het Mofs en Koeterwaalsch van de kermisgasten, negociants, nomades, colporteurs, vagebonds, chevaliers d'industrie, Duitse kwakzalvers, Luikerwaalse toverlantaarn- en rarekiekvertoners, Keulsche potten- en kannewijven, Franse goochelaars, rattenvangers en "verdrijvers van wandgedierten", Savooise lieremannen, orgeldraaiers en marmottejongens, Italiaanse schoorsteenvegers, tot verlopen en verwaaide Duitse en Brabantse studenten incluis, die er alle hun verblijf hielden en er te zamen een Duvelshoeks jargon brabbelden.

Het is een indrukwekkende lijst, die Winkler ons hier voorzet.
Maar het is jammer dat we zo weinig voorbeelden krijgen van klanken of woorden die deze verschillende buurtgebonden dialecten karakteriseren.

Het beste Jordaan-lied

Interieur Goudsbloemstraat 101

[1955]
Het stijfselkissie
"Elders in de stad gaat bet er heel wat vriendelijker aan toe.
In de Jordaan is iedereen 'oom' en 'tante' en 'neef en 'nicht' van elkaar, lopen alle vrouwen in 'baaje rokken' en alle mannen in 'pilobroek en boezeroen', heeft iedereen als kind in een 'stijfselkissie' gelegen, drinkt men "pikke-tanussies', krijgen de bewoners een brok in de keel bij de aanblik van de Westertoren, en wordt het geld verdiend als orgeldraaier, garnalenpelster of porder, de man die de slaapkoppen in de buurt wakker maakt.
Althans als we de liedjes over dat stadsdeel mogen geloven.

De stemmen van de Jordaan
In elke mythe zit een kern van waarheid, maar die waarheid heeft vrijwel niets meer met de jaren vijftig te maken als het Jordaan-lied een ware rage is en en de rock-'n-roll nog even op afstand houdt.
Er ontstaat een succesvolle revival van het vooroorlogse Jordaan-lied, dat toen groot werd gemaakt door onder meer de Rotterdammer Louis Davids en zijn vriendin Margie Morris.
In 1955 gaan Louis Noiret [Louis Schwartt] en Henvo [Henk Voogd], twee oude rotten in het Jordaan-genre op zoek naar 'de beste stemmen van de Jordaan'.
De finaleavond in Krasnapolsky levert een overduidelijke winnaar op.
De zingende kelner Jan van Musscher, bijgenaamd Johnny Jordaan, krijgt iedereen plat met het lied 'De parel van de Jordaan'.
Helena Kok-Polder, in de buurt bekend als Tante Leen, krijgt de tweede prijs:

Maar als ik de Westertoren zie
Dan ben ik een heel ander mens
En hoor ik het galmen van jouw melodie
Dan leef ik geheel naar m'n wens
O Wester. jij brengt m'in vuur en vlam
Wanneer ik jouw klokken hoor slaan
Want jij bent de glorie van oud Amsterdam
En de parel van onze Jordaan

Het duo bezingt een buurt die eigenlijk niet meer bestaat, en misschien zelfs wel nooit heeft bestaan:

Ik woon op een woning, men noemt het een krot
Maar ik zie geen enkel bewijs
Al staat aan de deur Onbewoonbaar verklaard
Voor mij blijft 't toch een paleis
Het huis is gebouwd in de zestiende eeuw
Het staat van de ouderdom scheef
Ik ben er geboren, ik ben er getrouwd
Ik woon er zolang als ik leef
Op die afgekeurde woning
In 't hartje van de Jordaan
Daarop sleet ik m'n jeugd
Had ik leed, had ik vreugd
In de strijd om een eerlijk bestaan
Maar toch voel ik mij een koning
Ook al vloeide er dikwijls een traan
Op die afgekeurde woning
In 't hart van de ouwe Jordaan.

Goed, wat is nu Amsterdams?
Uit bovenstaande mag duidelijk geworden zijn dat het Amsterdamse plat een taal is
die in de loop van de eeuwen aan veranderingen onderhevig is geweest.
Het grote breukpunt valt ergens tussen de 18de en de 19de eeuw,
als een eigen sociaal gebonden Amsterdams zich gaat ontwikkelen uit een regionaal Noord-Hollands dialect.

Aan het begin van de 19de eeuw kondigden zich de grote veranderingen al aan en sleutelwoorden zijn monoftongering en diftongering.
De oude tweeklanken ei, ij en ui werden geleidelijk aan eenklanken en de lange klinkers ee en oo kregen het karakter van een tweeklank.
De echte Noord-Hollandse verschijnselen zoals sk voor sch en het gebruik van een voorvoegsel e- bij voltooide deelwoorden verdwenen.

Buurtgebonden dialecten zijn er niet meer
Als er voor een bepaalde klank meer uitspraakvarianten zijn, komen die naast elkaar voor.
Duidelijk is ook dat die stadstaal zeer sterk onder de invloed komt van het standaard Nederlands.
Wat betreft de houding ten opzichte van het Amsterdams, zullen we zien dat de waardering nauw samenhangt met de positie van de gesproken standaardtaal.

naar boven

Wat is Amsterdams?

Het is een taal die vooral in klank, maar ook wel wat de woordenschat en bepaalde grammaticale verschijnselen betreft,
afwijkt van de Nederlandse standaardtaal en die gesproken wordt door mannen en vrouwen
die tot de lagere sociale klasse behoren en die in Amsterdam geboren en getogen zijn.
Het is een taal die merkwaardigerwijs door de sprekers ervan minder gewaardeerd lijkt te worden dan door de niet-sprekers
en die in de loop der jaren steeds meer aan prestige heeft gewonnen en typisch Amsterdamse artiesten grote faam bezorgde,
zangers, toneelspelers, cabaretiers en schrijvers.

In Amsterdam wordt standaard Nederlands gesproken, met alle mogelijke accenten en verder heel veel andere talen,
daarnaast is er het plat Amsterdams.
In de loop van de eeuwen hebben allerlei talen invloed gehad op die ene variëteit, maar het hoofdbestanddeel bleef Nederlands.

De tekst is op verschillende plaatsen ingekort.
Het geheel kunt u opvragen: archief taal en beeld

naar boven

Amsterdamse Woordenschat

Israël Querido
De schrijver Querido wilde een socialistisch kunstenaar zijn en ging midden tussen het proletariaat in de Jordaan wonen
om daar zijn indrukken op te doen voor zijn boeken.
Hij verzamelde veel Jordaanse woorden in het Bargoens afkomstig van het Jiddisch zoals:

Sliegeraarster: verraadster
Linkmiegel: slimmerik
Meine deine streken
Niesses: vrouwen
Knurft: pak slaag
Schroei: honger
Bazar: politiebureau
Juut: pas op er komt politie aan
Knopsmeris: politieagent in uniform
Jeile: narigheid
Jen: leugen
Klapper: plek van dieven
Kneibel: sterke vent
Maffie: kwartje
Nijf: mes
Sjikker: dronken
Sperrewer: paraplu
Gasjewijnen: verdwenen
Hasjewijnen: dood

Een boeket van woorden die zeker in de Jordaan gebruikt zijn
Aangezet door Het Parool en uitgeverij Nieuw Amsterdam verzamelde Paul Arnoldussen de mooiste woorden van de Amsterdammers.
De collectie wordt natuurlijk aangevoerd door de woorden die in het lied van Johnny Jordaan voorkomen:

Een pikketanussie gaat er altijd in
Een pikketanussie maakt je blij van zin
Want het liefste word ik teut
Van zo'n Nederlandse Neut.

Kroegwoorden
Het is duidelijk dat de meeste woorden van een Amsterdammer in de kroeg geboren zijn.
Pikketanussie of Pikketanissie is een Jordaanse borrel
Keiltje of Keilewater is ook een borrel. Keli is Hebreeuws voor het vat
Hassebassie of huppelolie is jenever
Neut is ook een glaasje alcohol
Neut gewarmd is dronken
Jajem is Hebreeuws voor wijn maar het kan ook water zijn
Afzakkertje, de laatste slok voor het weggaan.
Dronkemansgebed, speurtocht in je zakken naar kleingeld voor een Keiltje
Uilezeik is verschaald bier
Kachel ben je als je niet meer op je benen kunt staan.
Lappen moet je als je meebetaalt aan het drankgelag.
Bakkie pleur een kopje koffie
Elleboge roeren is dobbelen
Flikt met de peise is dobbelen met kaarten
Heet swartje is een kleintje koffie
Janker de harmonica

Er zijn woorden die bij een grap horen:
Gebbetje, is de grap die gemaakt wordt
Geintje is de verontschuldiging als de grap te hard aankomt: "Het is maar een geintje".
Geinponum is de lolbroek zelf.
Ponum of Porum, Hebreeuws voor gezicht. De plek waar je een klap kunt krijgen
Drijfsijssies zijn alle vogels die in de grachten van de Jordaan zwemmen.
Boldootkar, het voertuig waarmee de poepemmers opgehaald werden
Ammehoela: 'Ja, ik ben me daar gek'
Ammenooitniet: 'Daar begin ik niet aan'

De woorden van het geldverkeer:
Poen heb je of niet
Gallemieze dan ben je blut
Dalles is leven in armoede
Merode, als je daar in zit heb je weinig te verteren
Habbekrats is bijna niets
Jatmous is het eerste geld dat een straathandelaar op een dag binnen krijgt.
Jat is de hand de 'Jad' die het geld uitgeeft.
Jatten is afhandig maken, stelen dus.
Mansen is het ophalen van geld door de orgeldraaier in het speciale mansbakkie.
Ramsj, verkoop van boeken die over de uiterste houdbaarheidsdatum zijn, de angst van iedere schrijver.
Tinnef, de waardeloze inhoud
Spie, een cent
Duppie, een dubbeltje
Heitje, een kwartje
Knaak, twee gulden vijftig
Joetje, tien gulden
Geeltje, vijfentwintig gulden
Meier, honderd gulden
Rooie rug, een briefje van duizend gulden.
Maar dat was allemaal in de tijd voor de Euro

Jiddische woorden
Woorden met een Hebreeuwse herkomst, doorspekken de woordenschat van Amsterdammers:
Achenebbisj, wat een zielige vertoning.
Kapsones boven je stand doen
Mesjogge, je bent gek, of je bent gek op.....
Kinnesinne, afgunst
Kassiewijlen hartstikke dood
Konkelefoezen, achterbakse gesprekken voeren
Heibel kun je krijgen als je teveel aan het konkelefoezen bent
Gotspe, dat is het toppunt
Schlemiel, een onnozele hals
Ratsmodee, je zit in moeilijkheden
Majem is water en regen
In de Merode zitten is armoede lijden
Asjewijne is verdwenen

Johnny Jordaan zingt:

Want zit je in de zorgen of in de ratsmoedee
Dan helpt de een de ander
Zo zijn de Jordanezen, ze leven mee

Louloene, doe maar alsof je niets gedaan hebt
Naatje, dat is maar niks
Er stond vroeger een gedenkteken 'De Eendracht' op de Dam, de Jordaners vonden het Naatje van de Dam
Versjteren, de boel in de war gooien
Goochem, slim kereltje
Mazzel, geluk hebben
Misjpoge, de hele familie om je heen
Sjoege, je geeft geen sjoege als je net doet alsof je van niets weet
Miesgasser is een vervelende goozer
Zwijntjesjager is een goozer die fietsen jat
Penoze is de onderwereld
Turftrekker is een zakkenroller
Braceletjes zijn handboeien
Drijver op je pruik is een klap op je hoofd
Inspringer is een inbraak
Nobel volk is dievenvolk
Uitknijse is uitkijken
Rus is een rechercheur
De draainatte kop krijgen is brigadier worden
Vinkendresseur is een zakkenroller
Gannef is in de onderwereld een dief zonder stijl
Aggenebbish is een beetje armoedig
Afnokken als je er vandoor gaat
Bavioane is hard werken