de Jordaan tussen taal en beeld
> Jordaan index

Spreek je moerstaal in de Jordaan

Drukkerij Weltevreden in de Bloemstraat, kennelijk tevreden over de woorden die gedrukt en verspreid werden. Als het bedrijfje afgebroken wordt verschijnt de taal van de graffiti, een Jordaanse discussie met spuitbussen.
Maar wat is die Jordaanse Moerstaal eigenlijk?

Het Jordaans, lotgevallen van een taal
Door Dr.J.B. Berns

Joost van den Vondel [1587-1679]
Deze spraeck wort tegenwoordigh in 's Gravenhage, de Raetkamer der Heeren Staten, en het Hof van hunnen Stedehouder,
en t' Amsterdam, de maghtighste koopstadt der weerelt, allervolmaeckst gesproken by lieden van goede opvoedinge,
indien men der hovelingen en pleiteren en kooplieden onduitsche termen uitsluite:
want out Amsterdamsch is te mal, en plat Antwerpsch te walgelijck.

Aenleidinge ter Nederduitsche dichtkunste [1650]
Op het moment dat het 'Nieuwe Werck', zoals de Jordaan eerst genoemd werd, zijn voltooiing naderde publiceerde Joost van den Vondel [1589-1679] een soort 'Ars Poetica' waarin de ervaren en zeer gewaardeerde dichter zijn jonge collega's voorhoudt hoe ze moeten schrijven.
Hij schreef voor hoe hun taal er behoort uit te zien en hoe hun stijl ontwikkeld dient te worden.
Men zou kunnen zeggen dat met de Aenleidinge er even een rustpunt , een moment van terugkijken en bezinning is gekomen in een periode van ruim honderd jaar opbouw van het Nederlands, letterlijk bouwen aan de eigen vaderlandse taal.

Wat is er ondernomen en uitgegeven?
[1550] Nederlandsche Spellinge van de Gentse drukker Joost Lambrecht [1491-1556/7]
[1554] Cruyde Boeck van Rembertus Dodoens
[1574] Dictionarium Teutonico-Latinum door Cornelis Kiliaan [1529-1607]
[1581] Nederduitsche Orthographie van Pontus de Heuiter [1535-1602]
[1582] De Staten generaal besluiten hun stukken in het Nederlands te doen schrijven.
[1584] Twe-spraack van de Nederduitsche letterkunst van Hendrick Laurensz. Spiegel
[1585] Ruygh-bewerp van de Redenkaveling [Ruwe schets van redeneren]
[1586] Uytspraeck van de weerdigheyt der duytsche tael, door Simon Stevin [1548-1620]
[1618] De Synode van Dordrecht besluit voor een nieuwe vertaling van de bijbel.
[1622-1623] Letterkunstige vergadering te Amsterdam, Vondel, Hooft, Anthonis de Hubert en Laurens Reaal werkten samen aan de vertaling van Seneca's treurspel Troades.
[1626] Amsterdamsche Hecuba [Troades] door Vondel
[1623] Jacob Cats zuivert zijn vroegere werken van Zeelandismen; hij gaat "Hollandsch" schrijven.
[1625] Nederduitsche Grammatica ofte spraac-konst, door Christiaan van Heule [?-1655],
[1633] Eerste vergadering der translateurs en reviseurs van het Oude Testament.[9 juli]
[1634] Eerste vergadering der translateurs en reviseurs van het Nieuwe Testament. [16 november]
Uit deze vergaderingen zijn de Resolutiën voortgekomen.

Gerbrand Adriaansz Bredero [1585-1618]
Taal in beweging
Het is interessant dat al die kenmerken van het 17de-eeuwse Amsterdams die typisch voor de kustdialecten zijn, niet in de standaardtaal zijn opgenomen.
We zagen ook dat ze in de stad zelf in de loop van een paar eeuwen afnemen en zelfs geheel verdwijnen; het moderne 'plat-amsterdams' schoof op in de richting van de standaardtaal.
Al gedurende de 17de eeuw was de taal in Amsterdam in beweging.
> lees verder

Koffiepiksters

Onderzoek naar de Amsterdamse Volkstaal

Een enquête [1877]
Voor de 19de eeuw kunnen we niet om de enquête van W.W. van Lennep en J.A. Alberdingk Thijm heen.
Zij stelden een onderzoek in naar de Amsterdamse volkstaal.
Het is de moeite waard stil te staan bij hun bevindingen, want nu gaan we kennis maken met de onmiddellijke voorganger van het hedendaagse Amsterdams.
> lees verder

De Amsterdamsche straatjongen sprak van zijn baos en vaoder.
De kwestie van de uitspraak van de klank aa was kennelijk een belangrijk punt.

Geschiedenis van het dialectonderzoek [1969]
De Nederlandse Dialectatlassen samengesteld door Dr. Jo Daan.
De houding ten opzichte van het eigen dialect was tamelijk negatief en dat maakte het moeilijk om geschikte zegslieden te vinden. De opname van de Jordaan springt er echt uit.
> lees verder

Klanken van schoolkinderen in de Jordaan [1959]

Taalkundige observaties.
De Nijmeegse neerlandicus Joop Mittelmeijer onderzocht de klanken van de schoolgaande jeugd in de Jordaan.
Het dialect van de Jordaanse schooljeugd van rond 1950 maakt op sommige punten nog een conservatieve indruk, maar verschilt in een aantal opzichten toch al van de rond 1950 gemaakte bandopname van Jo Daan.
> lees verder

Lik op stuk, het Dialect van Amsterdam [1985]

Het moderne Amsterdams is beschreven in het Amerikaanse proefschrift van dr. Henriëtte Schatz:
Plat Amsterdams in its Social Context.
Het onderzoek van Dr. Schatz is gebaseerd op een uitgebreid corpus Amsterdamse spreektaal, dat in de jaren 1975-1976 verzameld werd door de afdeling Dialectologie van het Meertens Instituut.
Ze ging ervan uit dat de sociale klasse, leeftijd, gesprekssituatie en het geslacht invloed uitoefenden op het taalgebruik en haar vier hypothesen waren:
1. Hoe lager de sociale klasse, hoe meer dialect er gesproken zou worden.
2. Ouderen waren dialectvaster zijn dan jongeren.
3. In een informele situatie zou men meer plat spreken dan in een formele.
4. Vrouwen spraken netter dan mannen.
> lees verder

Maatschappelijke positie van vrouwen en hun taal [1989]
Dr. Dédé Brouwer onderzocht het Taalgebruik van Amsterdamse vrouwen, vooral in verband met 'zowel de ondergeschikte positie van vrouwen in de maatschappij als de uiteenlopende sociale normen voor vrouwen en mannen'.
> lees verder

Negentien Amsterdamse Dialecten [1870]

De beschrijving van de Amsterdamse stadstaal lijkt wel een soort stadswandeling door de binnenstad rond 1870.

Korte beschrijving van de 19 dialecten:
1. Het Kattenburgs Deze tongval werd gesproken op het eiland Kattenburg. Maar het echte Kattenburgs was toen al uitgestorven
2. Het Rapenburgs van de 'bijltjes' Dit sprak men van de Scharrebiersluis tot de Kalkmarktsluis.
3. Het Kollegat, de Jonker- en Ridderstraats Sedert de Franschen tijd zijn deze straten tot een smerige en vervallen achterbuurt geworden, en heeft de bevolking er weinig oorspronkelijks meer. Maar in de 17e en 18e eeuw waren die beide straten vol welvaart en vrolijkheid.
4. Het Jodenhoeks Ooit was de Amsterdamse Jodenhoek bekend en befaamd. het was het "Jerusalem der ballingschap"
Het Amsterdams-joods, 'het afschuwelijkste dialect der nederduitsche taal. Het Joods-Hollands, dat de meer beschaafde en aanzienlijke Joden vandaag de dag spreken. De tongval der Christenen die in de Jodenhoek wonen.
5. Het Nieuwmarkts Het platste Nieuwmarkts was te horen op de Nieuwmarkt bij de lappenkramen en op 't Kleereslootje.
6. Het Zeedijks. Het is Neuwmarktsch met veel zeemanstaal gemengd.
7. Het Bierkaais De Bierkaai heeft nog een zeer oorspronkelijke bevolking; ook nu nog treft men op de Bierkaai mensen aan, die roemen dat ze van oudsher Bierkaaiers zijn, en dat hun voorouders nooit ergens anders gewoond hebben.
8. Het Komkommerbuurts Het is verwant, maar toch nog goed te onderscheiden van 't zogenoemde "Noorsebossies"
9. Het Noordsebos 't Noorsebossie strekt zich uit ten Westen van de Amstel achter de Prinsengracht tot aan de Spiegelgracht.
10. Het Leidschebuurts Achter de Prinsegracht van de Spiegelgracht tot de Leidschegracht in gebruik.
11. Het Jordaans De Jordaanse tongval onderscheidt zich heel duidelijk van andere Amsterdamse dialecten.
12. Fransepads Het Franse Pad had vroeger een zeer slechte naam en de tongval kenmerkte zich door een rijkdom van woorden en uitdrukkingen uit de dieven- en bedelaarstaal.
13. Het Haarlemmerdijks Van de Haarlemmersluis tot de Haarlemmerpoort en van de Zandhoek tot de Lindengracht gesproken, onderscheidt zich onder andere door de sterk rochelende [Haarlemse] uitspraak van de g.
14. Het NieuwendijksHet kenmerkt zich door een Noordhollandse kleur en door de korte klinkers te rekken.
15. Het Kalverstraats De tongval van 't hartje van Amsterdam en als het beste en welluidendste Amsterdams aangemerkt.
16. het Gebed-zonder-ends In de dwarsstraten en stegen tussen Nes en Voorburgwal .
17. Viswijventongval Vroeger was nog een andere tongval te horen en wel op de grote Vismarkt.
18. Het Botermarkts Deze tongval is het meest met het Kalverstraats verwant, maar hij is platter.
19. Het Duvelshoeks De Duivels- of Duvelshoek is een labyrint van stegen en dwarsstegen, gelegen tussen de Reguliersbreestraat en Vijzelstraat.
> lees verder

Interieur Goudsbloemstraat 101

Het beste Jordaan-lied [1955]

Elders in de stad gaat bet er heel wat vriendelijker aan toe.
In de Jordaan is iedereen 'oom' en 'tante' en 'neef en 'nicht' van elkaar, lopen alle vrouwen in 'baaje rokken' en alle mannen in 'pilobroek en boezeroen', heeft iedereen als kind in een 'stijfselkissie' gelegen, drinkt men "pikke-tanussies', krijgen de bewoners een brok in de keel bij de aanblik van de Westertoren, en wordt het geld verdiend als orgeldraaier, garnalenpelster of porder, de man die de slaapkoppen in de buurt wakker maakt.
Althans als we de liedjes over dat stadsdeel mogen geloven.

Goed, wat is nu Amsterdams?
Uit bovenstaande mag duidelijk geworden zijn dat het Amsterdamse plat een taal is
die in de loop van de eeuwen aan veranderingen onderhevig is geweest.
Het grote breukpunt valt ergens tussen de 18de en de 19de eeuw,
als een eigen sociaal gebonden Amsterdams zich gaat ontwikkelen uit een regionaal Noord-Hollands dialect.
> lees verder

Amsterdamse woordenschat

De schrijver Israël Querido wilde een socialistisch kunstenaar zijn en ging midden tussen het proletariaat in de Jordaan wonen om daar zijn indrukken op te doen voor zijn boeken.
Hij verzamelde veel Jordaanse woorden in het Bargoens afkomstig van het Jiddisch

Het mooiste woord van Amsterdam
Een boeket van woorden die zeker in de Jordaan gebruikt zijn
Aangezet door Het Parool en uitgeverij Nieuw Amsterdam verzamelde Paul Arnoldussen de mooiste woorden van de Amsterdammers.
De collectie wordt natuurlijk aangevoerd door de woorden die in het lied van Johnny Jordaan voorkomen
Het is duidelijk dat de meeste woorden van een Amsterdammer in de kroeg geboren zijn.
Er zijn woorden die bij een grap horen.
De woorden van het geldverkeer, Jiddische woorden.
Mokum is Amsterdam voor de Amsterdammers.
> lees de woorden op een rij

Gesprekken in een Jordaans winkeltje
Nou enne d'r suster is d'r fenochtend mit so feil es depetrippes of sau'n brok eite noa 't gasthuis gemotte.
Watteusegt, juffrau, meint ufes 't heusjch?.
> lees verder, met de vertaling erbij

Taalarme rijken of taalrijke armen