de Jordaan tussen taal en beeld
> Jordaan index

> lees over:
> Domela Nieuwenhuis
> Jan Fortuyn
> Klaas Ris
> Recht voor Allen
> Het Volkspark

Arbeiders in beweging

> lees over:
> Het gebouw Constantia
> Café De Leeuw van Waterloo
> Café Zincken
> School voor Maatschappelijk Werk
> Ons Huis
> Amsterdams Tehuis Voor Arbeiders

Majesteitsschennis
Opmerkelijk is dat er geen stappen worden ondernomen tegen auteurs, uitgever en verkopers, zelfs geen gerechtelijk vooronderzoek vindt plaats.
Normaal is men wel voortvarender, regelmatig verdwijnt een socialist in de gevangenis.
De enige die in verband met de affaire wordt vervolgd is Jozef Alexander Cohen, (1864-1961) medewerker van het socialistisch partijblad 'Recht voor Allen'.
Hij heeft naar de koning "Weg met Gorilla!" geroepen. Hij werd bij verstek veroordeeld wegens majesteitsschennis en vluchtte naar Frankrijk.
Blijkbaar vinden de autoriteiten het beter zo min mogelijk aandacht aan de zaak te besteden. Het zou alleen nog maar meer koren op de molen van de socialisten zijn en het koningshuis verder beschadigen.
Cohen is opgegroeid in een gelovig joods middenstandsmilieu. Hij brak met het oude geloof zoals hij zich tegen iedere vorm van gezag zou verzetten. Zijn Indische jaren (1882-1887) bracht hij grotendeels door in militaire gevangenissen. Eenmaal gerepatrieerd bewoog hij zich in anarchistische kringen . Werd medewerker aan anarchistische blaadjes en aan de Figaro. Via Londen ging hij weer naar Holland, waar hij het non-conformistische eenmansblad De Paradox (1897-1898) uitgaf.
Vanaf 1899 vestigde hij zich definitief in Frankrijk, waar hij meewerkte aan Le Temps en Figaro en genaturaliseerd werd. Van 1906 tot 1922 is hij in Parijs correspondent van De Telegraaf

[1892]
Recht voor Allen is naar de hoofdstad gekomen
Aan den eenen kant dus Troelstra en Van der Goes, aan den anderen Domela Nieuwenhuis en Cornelissen.
De strijd tusschen de "revolutionnairen" en de "parlementairen", ook wel "mannen van den ge-lei-de-lij-ken weg" genoemd, totnogtoe in de beide bladen en in enkele debat-vergaderingen gevoerd, zou nu worden voortgezet in de afdeeling van den Sociaal-Democratischen Bond
Van der Goes was al een poos geleden uit den Bond geroyeerd, zodat Troelstra het zaakje in de huishoudelijke vergaderingen alleen moest opknappen;
De Levita, en Loopuit konden daarbij slechts de rol van schildknaap vervullen, jong en onbedreven in het politieke debat als zij waren. Dolf de Levita had zijn sporen bij de diamantbewerkers verdiend. Hij was tevens oprichter van de zangvereniging 'De Stem des Volks' en schreef de overbekende 'Socialistenmars'
Na vele en herhaalde schermutselingen zou eindelijk de beslissende slag geleverd worden:
Troelstra zou zich hebben te verantwoorden wegens het ongehoorde feit dat hij niet alleen door zijn komst te Amsterdam het partijorgaan ongeoorloofde concurrentie aandeed, doch dat hij bovendien den partijpaus Domela en diens optreden in zijn blad openlijk dorst te kritiseeren.

[1890]
1 mei wordt voor de eerste keer in Nederland gevierd
Het spreekt vanzelf dat Recht voor Allen op de Dag van de Arbeid met een speciaal nummer uitkwam.
Men schreef: '
Koningschap, militarisme, geestelijkheid, beurs en patroons
gaat ten onder
naarmate het schip der organisatie zich voortstuwt'

Bij Socialisme dacht Domela Nieuwenhuis aan Utopische Socialisten
Hij werd secretaris van de Sociaal-Democratische Bond (SDB).
Hij bracht daar Recht voor Allen als bondsorgaan in.
De redactie verhuisde in 1893 van Den Haag naar Amsterdam. De redactielokalen waren aan het Damrak gevestigd, dicht in de buurt van het Antirevolutionaire blad De Standaard.
Tekenaar Braakensiek maakt een spotprent waarin de twee dominees Domela Nieuwenhuis en Kuyper elkaar de hand schudden. Samen zijn ze een dreigend gevaar voor de bestaande orde van de liberale orde van de heren.

naar boven

Het Volkspark

Gebouw voor bijeenkomsten in het Volkspark

Het volkspark was een rommelige verzameling houten loodsen van een voormalige kartonnagefabriek.
Het park was eigenlijk een vervallen speeltuin iets buiten de stad in het verlengde van de Bloemgracht, op de plek waar nu de Hugo de Grootbuurt is. Bij de ingang stond een groot huis van steen, waar de beheerder van het terrein zou komen te wonen en waar kleinere bestuursvergaderingen gehouden konden worden.
De loodsen waren geen van allen waterdicht maar er werden toch de bijeenkomsten van de Sociaal Democratische Bond gehouden.
In de grootste was een podium waar vergaderd werd bij het spaarzame licht van petroleumlampen.
Het karakter van het Volkspark als een vrijplaats werd nog versterkt door het afgesloten karakter van het terrein, omgeven door een droge sloot en struikgewas.
De enige toegang was een brug die door een hoog ijzeren hek was afgesloten. Een oud stenen tuinhuisje deed dienst als loket.
Wie hier binnen kwam stapte in een andere wereld.
Het was de enige plek waar Jan Antoon Fortuyn ruimte kon huren.
De meeste zaalhouders weigerden, onder druk van de politie, aan de 'socialen' vergaderruimte te verhuren.

In het Volkspark kwamen zo'n 8000 mensen regelmatig luisteren naar de opzwepende redevoeringen van Domela Nieuwenhuis.
Tijdens een toespraak van Domela Nieuwenhuis stond altijd een politieman met zijn handen op zijn rug toe te kijken.
Op een kwade dag hoorde men een revolverschot.
Het bleek dat politiecommissaris Stork beschoten was. De kogel had een gat in zijn hoed had gemaakt en was vervolgens in de houten wand terecht gekomen.

Op de zaterdagavonden werd met veel kabaal Recht voor Allen, het blad van de Sociaal Democratische Bond verspreid.
In de volksbuurten huisden veel grote gezinnen op één kamer of in vochtige kelders.
In de Jordaan, een eilandenrijk met modderpoelen, waren hele straten werkloos.

Het fascinerende van Waarachtige Volksvrienden waren de sterke familie- en buurtbanden die deze vroege socialisten bij elkaar hielden.
Vrijwel zonder uitzondering woonden en werkten de socialisten in het westelijk deel van Amsterdam - met name de Jordaan - en hun acties bereikten hooguit de Dam of het huis van de burgemeester aan de Keizersgracht.
De voornaamste verzamelplaatsen waren wijkcafés, koffiehuizen en het Volkspark.
Na de sloop van het Volkspark in 1891 nam gebouw Constantia aan de Rozengracht de functie van socialistenhol over.

naar boven

[1890]
Gebouw Constantia

Gebouw Constantia Rozengracht / Toespraak Domela Nieuwenhuis

De socialisten en de Jordaan
Nadat het Volkspark plaats moest maken voor de bebouwing van de Staatslieden- en Hugo de Grootbuurt, gingen de partijgenoten met 30 cent per week, sparen voor een eigen vergadergebouw.
De bekende schrijfster en feministe Wilhelmina Drucker leende de helft van het aankoopbedrag aan de bond uit.
In de zomer van 1890 was het dan eindelijk zover.
Op de zojuist gedempte Rozengracht was op nummer 152 een gloednieuw, smal maar diep gebouw verrezen.
Beneden lag de inpandige grote zaal met een zuilenrij en een tribune. Een trap ging naar de eerste en tweede verdieping waar twee kleinere zalen waren. Op de derde verdieping was de woning van conciërge Jacob de Boer: twee kamers en een keuken, verbonden door een doorgang met bedstede.
Partijgenoot Joan Nieuwenhuis had de bouwtekeningen gemaakt.
De opening werd verricht door Domela Nieuwenhuis samen met de zeventigjarige Klaas Ris. Hij gaf het de naam Constantia, dat betekent standvastigheid.
Een mooie naam! Ja, standvastig moeten wij blijven voortgaan'. En voort ging het.
De keuze voor de Rozengracht was heel gelukkig. Na de demping werd het een drukke verkeersas tussen het centrum en de nieuwe arbeiderswijken in het westen van de stad. Tot op de dag van vandaag trekken demonstraties van de Dam via de Rozengracht naar het Museumplein.

Rozengracht 152 was de plek waar eerst de katholieke kerk De Zaaier was en waar nu de Fatih moskee is
Voorwaar een mooi voorbeeld van 'recycling' van plaatsen waar gelovigen toegesproken worden.

Hier is de SDAP
Het gebouw staat op de strategische route van de Jordaan naar de Dam.
De laatste vergadering was er op 16 april 1899.

De meest geruchtmakende vergadering was er op 1 oktober 1894 toen de Sociaal-Democratische Arbeiders Partij (SDAP) in aanwezigheid van Troelstra gepresenteerd werd. Er was geschreeuw en getier, maar het liep toch goed af.
Het was verder wel een gezellige vergaderplek. Men nodigde zelfs wethouder Treub uit om te vertellen wat die toch tegen de socialisten had. Een smid riep op die bijeenkomst: "Met die geleerdheid van die meneer heb ik niets te maken, maar ik weet dat hij het liegt Gvd". Treub werd geen haar gekrenkt
Jan Antoon Fortuyn verhuisde zijn Algemene en Sociale Boekhandel van de Tuinstraat naar de Nieuwe Leliestraat.
Amsterdam werd het centrum van de Socialistische Beweging.
Partijbestuur ging naar de stad en zelfs Domela Nieuwenhuis ging in de Haarlemmerstraat wonen.

Het hol van den leeuw
De beruchte meeting in Constantia, waarmede de pasgestichte SDAP haar opwachting zou maken binnen "Amstel's veste en trouwe burgerij", zal mij ook niet licht uit het geheugen gaan, al heb ik van de tooneelen die daar werden afgespeeld ook niets met eigen oogen gezien, schreef Henri Polak.
"Fortuyn en ik waren belast met het innen der entrees. Zittende in het lokethokje merkten wij alras, dat, hoe de zaak ook mocht loopen, het financieele succes verzekerd zou zijn. De dubbeltjes stroomden binnen; er was haast geen bijhouden aan.
Het aantal "werkeloozen", dat, naar gewoonte, vrijen toegang kwam vragen, was ditmaal bijzonder groot. Doch Fortuyn, die op dat gebied een fijnen neus heeft, toonde zich bijzonder sceptisch en wilde aan die plotseling ingetreden werkeloosheid geen geloof hechten; allen moesten betalen, decreteerde hij; en wie geen dubbeltje had, moest het voor dien avond maar zonder meeting zien te stellen.

De zaal was berstensvol
Enkele nakomers moesten nog geholpen en het ontvangen geld voor de goede controle geteld worden.
Fortuyn en ik bleven dus in ons loketje aan het werk. Intusschen was de vergadering aangevangen en al heel gauw begonnen onheilspellende geluiden tot ons door te dringen. Fortuyn, die, zooals gezegd, op dat gebied een fijnen neus heeft, zeide toen tot mij: "Weet je wat wij doen? Wij pakken dat zoodje maar gauw ongeteld in en brengen het als de bliksem bij mij thuis in veiligheid; want dat zaakie loopt hier nooit goed af en dan kun je nooit weten wat er gebeurt."
Dies pakten wij het zoodje in en sjouwden het naar Fortuyn's huis in de Nieuwe Leliestraat. Toen ik terug naar de Rozengracht.
Constantia binnenkomen - daaraan viel niet te denken. Ik bleef dus voor de deur ronddrentelen.
Weldra voegde Poutsma zich bij mij, die ook geen toegang tot de zaal had kunnen krijgen. Van enkelen die naar buiten kwamen vernamen wij, dat het binnen een "pan" was.
Er hadden meer dan heftige debatten plaats, men had grievend beleedigende dingen naar het hoofd dersprekers geslingerd, er was gevochten, er was met een mes gestoken enz. enz. Poutsma en ik probeerden de zaal binnen te komen, doch vruchteloos".

Voorlopig geen sociaal democratische beweging
"Hier en daar ontmoetten wij groepjes "revolutionairen", die evenmin als wij binnen de zaal hadden kunnen komen.
Een van die groepjes werd aangevoerd door iemand die thans tot onze beste partijgenooten behoort, doch die mij toen een pak slaag presenteerde, waarvoor ik echter beleefd bedankte. Even later stuitten wij op een ander soortgelijk groepje, dat blijkbaar geen heil zag in mondelinge aanbiedingen, doch op staanden voet den aanval begon.
Poutsma en ik verweerden ons echter geducht, doch zouden niettemin het onderspit gedolven hebben, daar van alle kanten "revolutionaire" hulptroepen opdaagden, als niet een detachement politie, met versnelden pas aanrukkende, aan het gevecht een einde had gemaakt.
Enigszins gehavend zwierven wij toen nog een poosje rond en bemerkten daarop, dat onze mannen het gebouw reeds verlaten hadden (later bleek, dat dit door een achteruitgang was geschied), waarop wij ons huiswaarts begaven, diep terneergeslagen en in de stellige overtuiging dat er in geen vijfentwintig jaren aan een sociaal-democratische beweging te denken zou zijn - althans niet in Amsterdam".

Bericht uit de oertijd
Als wij onze S.D.A.P. in een verloren oogenblik zoo eens rustig aanzien, met haar honderdtal afdeelingen, met haar stedelijke, districts- en gewestelijke federaties, met haar dagblad en vele weekbladen, met haar zeven kamer- en vele gemeenteraadsleden, met haar bezoldigen secretaris en propagandisten, met haar beduidenden invloed op de vakorganisatie en op het politieke leven, met haar coöperatieve inrichtingen en haar eigen gebouwen - dan is het voor ons "ouwetjes" nauwelijks te gelooven, dat het pas tien jaren geleden is, dat wij in Amsterdam stonden met een goed dozijn "parlementairen" tegenover een overstelpende massa "revolutionairen" en dat alléén te Utrecht iets te vinden was, dat op een sociaal-democratische beweging leek.
Hoe versch liggen nog in ons geheugen de tooneelen, afgespeeld in Constantia en bij Reens in de Nieuwstraat, gedurende de periode, liggende tusschen het verschijnen van De Nieuwe Tijd en de oprichting der S.D.A.P., de hevige twisten, die vaak in handtastelijkheden eindigden, de ruzievergaderingen, de beruchte Constantia-meeting, de smaad- en scheldwoorden en het hoongelach dat den pioniers onzer Partij aan alle kanten ten deel viel. Hoe zien wij nog vóór ons, alsof het gisteren was, de giftige gezichten en gebaren, waarmede wij begroet werden toen wij na de dwaze "Panama"-geschiedenis uit Groningen terugkwamen, waar het Congres had plaats gehad, dat de fameuse resolutie-Hoogezand-Sappemeer had aangenomen.
Enkele herinneringen uit die dagen, welke zoo ver-af schijnen en toch nog zoo kort geleden zijn, mogen hier een plaats vinden, tot stichting en vermaak der jongere partijgenooten, die deze woelige periode slechts bij overlevering kennen.

De groote zaal van Constantia was vol
"Een onheilspellende stilte hing in de unheimische, sombere ruimte.
De gewone huishoudelijke-vergaderings-formaliteiten werden vlug afgedaan en toen... toen stond Cornelissen op, bekom het tooneel, nam het potlood ter hand waarmede hij gewoon was zijn argumenten de zaal in te prikken, schudde zijn zwarte lokken even in bevallige wanorde, schoof zijn opengewerkte lavallière recht, zette zijn gezicht in den gebruikelijken let-'s-op-hoe-handig-en-slim-ik-ben-plooi, deed zijn gluur-oogjes glundertjes glinsteren en stak van wal, om de acte van beschuldiging tegen Troelstra en De Nieuwe Tijd voor te dragen.
Toen hij met dat karreweitje onder luid applaus van de vrienden gereed gekomen was, werd zijn plaats ingenomen door Coltof, den onuitsprekelijken Coltof, den joodschen jodenhater, den smeder van eigen, en ontmaskeraar van anderer intriges, die over het "zakelijke" betoog van Cornelissen het gebruikelijke vuile moddersausje uitstortte, ten einde het gerecht voor de liefhebbers des te smakelijker te maken.
Daarna kwam Domela zelf om de deur dicht te doen. De wijze waarop dit geschiedde (het recept is onveranderd gebleven tot op dezen dag) kan geacht worden bekend te zijn.
Eindelijk was het woord aan Troelstra, die zich tegen al het moois, in het midden gebracht door het edele driemanschap Domela-Coltof-Cornelissen, zoo goed mogelijk verweerde en ten slotte de situatie vergeleek bij die uit Schiller's treurspel "De Roovers". Domela was dan de oude heer Moor; Cornelissen was Frans Moor, de lief-doende, kruiperige, valschaardige zoon; hij-zelf, Troelstra, was Karl Moor, de eerlijke, oprechte zoon, die den vader dorst te weerstaan, doch hem oprechtelijk, zonder bijbedoelingen liefhad".

Tumult van belang
"Er werd sterk geapplaudisseerd eener-, gefloten, gejouwd en geschreeuwd anderzijds.
Midden in het kabaal sprong Cornelissen op het tooneel, waar Troelstra nog steeds stond, en begon tegen dezen uit te varen, zonder zich echter onder al de herrie verstaanbaar te kunnen maken.
Onder deze scène was ook Domela op het tooneel gekomen en stond tusschen de beide combattanten te oreeren, doch werd evenmin gehoord, daar de aanwezigen zich middelerwijl in twee kampen hadden verdeeld, die elkander bekrijschten en op het punt stonden handgemeen te worden.
Te midden van dien chaos, toen het pandemonium op zijn hoogst was, weerklonk plotseling een fel-ratelende donderslag (men had door al het rumoer op het naderen van het onweer niet gelet). Het lawaai verstomde een oogenblik. Temidden van de stilte die er nu was, braken een paar ruiten in de lantaarn boven het tooneel, die neerkletterden achter de drie hoofdpersonen, op wie plotseling klaterende regenstroomen vielen. Donderslag op donderslag dreunde en daverde nu door de zaal, alle andere geluiden overstemmend; de regen plaste in dikke stralen op het tooneel en rommelde neer op het zinken dak. Het zaalrumoer van twistgeschreeuw stak ook weer op, werd feller en feller, totdat het eindelijk een onverdragelijk geloei werd.
En in dien woesten geluiden-chaos verliep de vergadering, zonder dat was uitgemaakt wie nu eigenlijk Frans en wie Karl Moor was".

Zangvereniging Voorwaarts
Er bestond in die dagen - misschien dat zij nog bestaat - een gemengde zangvereeniging, "Voorwaarts" geheten. Op een goeden dag legde haar muzikale leider zijn functie neer en het bestuur slaagde er niet in, een plaatsvervanger te vinden; het was destijds zoo goed als onmogelijk een musicus te ontdekken, die zijn naam wilde verbinden aan een socialistische vereeniging.
Repetitiën konden dus niet meer plaats hebben en dientengevolge dreigde de vereeniging totaal te verloopen.
Ten einde raad kwam het bestuur mij vragen, of ik genegen was de leiding op mij te nemen. Ik had zulk een zaakje nooit bij de hand gehad en aarzelde dus wel eenigszins; doch de nood was aan den man en dus besloot ik het er maar op te wagen. Geruimen tijd ging alles goed. De repetitiën vlotten best. Bij verschillende gezellige bijeenkomsten enz. werkte het koor onder mijn leiding mede en uiteindelijk gaf de vereenig een concert, bij welke gelegenheid mij een fraaie ebbenhouten, met zilver versierde dirigeerstok werd aangeboden, als blijk van waardeering voor mijn belanglooze diensten.

Weggejaagd ad majorem Domelae gloriam
"De afdeeling Amsterdam van den Sociaal-Democratischen Jongelingsbond zou in Constantia haar jaarfeest vieren.
De avond van het feest was dààr en ik maakte mij thuis gereed om naar Constantia te gaan en mijn muzikale plichten te vervullen.
Daar werd gescheld; mijn vrouw opende de deur en liet binnen een partijgenoot van zeer Domelistische kleur, vader van een meisje dat in mijn koor zond.
Deze man, een vierkante, eerlijke kerel, kwam mij vertellen, dat het koor dienzelfden middag een geheime vergadering had gehouden, waarin besloten was, dat als Domela dien avond gesproken zou hebben en ik voor het koor zou staat om het Vrijheidslied te doen zingen, de voorzitter uit de rijen der zangers naar voren zou treden om mij te zeggen, dat men van mij niet meer gediend was en dat ik op staanden voet kon vertrekken.
Mijn zegsman had dat van zijn dochter vernomen en daar hij vond dat ik van den kant der zangvereeniging zulk een schandalige behandeling niet had verdiend, kwam hij mij waarschuwen".

"Inderhaast ingewonnen inlichtingen bevestigde 's mans mededeelingen.
Er daar ik geen trek had voor het front der troepen te worden weggejaagd ad majorem Domelae gloriam, pakte ik gauw mijn mooien dirigeerstok in het étui, schreef een briefje aan het bestuur waarin ik zeer vormelijk bedankte voor het directeurschap en zond een en ander per kruier naar Constantia, waar geween en tandengeknars was omdat het mooie plannetje zoo jammerlijk was mislukt en men mij den voorgenomen "loer" niet had kunnen "draaien".
En zoo werd mijn muzikale carrière wreedelijk vernietigd en ben ik in plaats van een beroemd dirigent, een vakvereenigings-baantjesjager geworden.
Sic transit.... "


Hypotheekschuld en een Jezuïetenstreek
De exploitatie van Constantia was sinds de bouw in handen van de Amsterdamsche Arbeiders-Maatschappij, een coöperatieve onderneming die verder zorg droeg voor het bakken van socialistisch brood.
Binnen het bestuur van de AAM nam Fortuyn een vooraanstaande positie in. Hij gold als een onomstreden organisator en zakelijk leider van de beweging.
Fortuyn was als enige vooraanstaande socialist uit de Jordaan lid geworden van de SDAP en daarmee was hij voor zijn voormalige partijgenoten een verachtelijke overloper.
Begin 1899 besloot het bestuur van de AAM op aandringen van Fortuyn dat de exploitatie van Constantia niet langer te verantwoorden viel. De tekorten waren niet veroorzaakt door Constantia maar door de volksbakkerij. Zakelijke argumenten maakten in de Jordaan geen indruk. Er was een hypotheekschuld.

Toen bleek wie zich tijdens de veiling van het gebouw had weten meester te maken was de boot helemaal aan.
De rode burcht bleek verkocht aan het Roomse kerkbestuur van de St. Ignatiusparochie, Jezuïeten nog wel.
Kaasboer Grijpink, die driftig tegen een dominee van de Afgescheidenen had zitten opbieden, bleek niet meer dan een stroman van de zwartrokken.
Kerkmeester J.A.A. Grijpink, kaashandelaar, kocht het op eigen naam voor f. 30.100,- en verkocht het voor diezelfde som aan het kerkbestuur van de Zaaier.
Zo kon, nog juist vóór het einde van de 19e eeuw de eerste katholieke kerk in 'de Jordaan' worden gesticht op de plek waar eerst het oproer kraaide..

naar boven

In café De Leeuw van Waterloo

[1887]
De Leeuw van Waterloo

Het bierhuis , 'De Leeuw van Waterloo' aan het Waterlooplein, wordt bestormd door Jordaners die niets van het socialisme moeten hebben

[22 februari]
Hop,hop,hop, Hang de socialisten op
Op het Waterlooplein valt een oranjegezinde menigte het café van de socialist Paulus Jacobus Penning aan.
Penning is actief in de vrijdenkersbeweging, de Eerste Internationale en de Sociaal-Democratische Bond en caféhouder voor de beweging. De Leeuw van Waterloo was een van de vergaderplaatsen van de socialisten.
Zestig agenten konden niet voorkomen dat men het café plunderde.
Het was ook mogelijk dat de agenten eigenlijk geen vinger uitstaken om dat te voorkomen. De socialisten klommen gewapend met revolvers op het biljart.
Burgemeester van Tienhoven vond het wel prachtig dat de jeugdige orangistische heethoofden de aanhangers der 'zogenaamde' socialistische beweging te lijf gingen.
Veel deelnemers aan de aanval waren antisocialistisch gezinde joodse buurtbewoners, die wellicht ook handelden uit afgunst ten aanzien van de welgestelde Penning, die geen vergoeding kreeg voor de aangerichte schade maar van de veelsoortige gebruikte projectielen een kolom bouwde die hij midden in het café plaatste en die veel bekijks trok.

In zijn verdere ontwikkeling volgde Penning, Domela in diens langzame ommezwaai naar het anarchisme.

lees hier meer over de Leeuw van Waterloo

naar boven

[1885]
Café Zincken ontruimd
Dinsdagavond 24 november 1885 werd in Café Zincken in Amsterdam een vergadering van socialisten kort na de opening door commissaris Stork verboden. De volgepakte zaal aan het Westerdok naast het Centraal Station werd hardhandig door de politie ontruimd. Stork had tevoren vergeefs de eigenares bedreigd en had daarna een gedetailleerde plattegrond van haar zaak laten maken.
Tientallen agenten vielen de zaal binnen en sloegen de aanwezigen door de ramen naar buiten. Velen belandden in het gasthuis, enkelen in het IJ.

Het waren rare snuiters aan de rafelrand van Amsterdam; mannen van de daad, zingend en knokkend voor de eer van het volk.
Anarchistische ruziezoekers en warhoofden, zei men later, maar hun daden waren rationeel en rechtvaardig in de ogen van het volk.
Zoals de symbolische aanslag van behanger Johan Geel als reactie op de 'slag om café Zincken'.
Geel was verontwaardigd en kocht voor vijf geleende guldens een revolver.
Daarmee vuurde hij op 4 juli 1886 op Stork.
De kogels misten weliswaar hun doel, maar het geknal dreunde nog lang na in de arbeiderskoppen.
Toen Geel na zes jaar vrij kwam, maakte hij een feestelijke rondrit in een open rijtuig door de Pijp.
Het fascinerende van Waarachtige Volksvrienden is dat het licht werpt op de sterke familie- en buurtbanden die deze vroege socialisten bij elkaar hielden.
Vrijwel zonder uitzondering woonden en werkten de socialisten in het westelijk deel van Amsterdam - met name de Jordaan - en hun acties bereikten hooguit de Dam of het huis van de burgemeester aan de Keizersgracht.

naar boven

[1899]
School voor Maatschappelijk Werk

Opleidingsinrichting voor Socialen Arbeid
De school werd als eerste in de Jordaan opgericht.
De opleiding was gericht op onderwerpen zoals armenzorg, kinderzorg, volksopvoeding en opzichterschap over arbeiderswoningen en in bedrijven.
Thema's die een directe band met de Jordaan hadden
De lessen werden gegeven in een lokaal, dat door Ons Huis in de Rozenstraat ter beschikking werd gesteld.

[1905]
De school verhuist naar een pand aan de Lijnbaansgracht en de naam wordt gewijzigd in School voor Maatschappelijk Werk.
[1912-1913]
De school is tijdelijk gevestigd in de Kerkstraat, totdat een nieuw gebouw werd betrokken in de Pieter de Hooghstraat.
[1957]
De school keert naar de Jordaan terug, nu naar een verbouwd pand aan het Karthuizerplantsoen.
De school werd genoemd naar het Karthuizer klooster dat daar vroeger stond, Sociale Akademie De Karthuizer.

naar boven

[1890]
Ons Huis

Ons Huis, Rozenstraat / nuttige handenarbeid

[1890 - 1892]
Ontstaan en oprichting
De industrialisatie van Amsterdam neemt grote vormen aan. Van heinde en ver vestigden zich nieuwkomers in Amsterdam. De arbeidersklasse neemt vooral in de Jordaan snel in omvang toe. Oude stadswijken kunnen de snelle groei nauwelijks bijbenen Rond de grachtengordel worden dan ook veel arbeiderswoningen gebouwd.
In de Jordaan en de Nieuwmarkt, was sprake van erbarmelijke woonomstandigheden.

Verheffing van de arbeidersklasse
Zowel progressieve liberalen als socialisten zetten zich in voor een beschavingsoffensief met de nadruk op cultuurspreiding en volksontwikkeling.

De letterkundige Hélène Mercier, begint, geïnspireerd door voorbeelden uit Engeland plannen te maken voor een Nederlands volkshuis.
De zaak begint te rollen als zij in de loop van 1890 J.A. Tours en de tabakshandelaar P.W. Janssen ontmoet.
In 1891 levert mevrouw Mercier de ideeën, J.A. Tours de praktische uitwerking en P.W. Janssen fourneerde het kapitaal.

[1891]
de vereniging Ons Huis opgericht
Midden in de Jordaan, in de Rozenstraat, komt het volkshuis te staan dat door C.W. Posthumus Meijes ontworpen is.
Op 10 mei 1892 was de opening.
Ons Huis wilde neutraal zijn maar sommige confessionelen beschuldigen Ons Huis ervan een socialistisch bolwerk te zijn.
Socialisten vonden de vereniging een vorm van patroniserend liefdewerk. Het is van twee kanten niet goed.

Voor de eerste keer in het gebouw in de Rozenstraat
Een mevrouw uit de zogenaamde 'betere stand' wil eens weten, wat dat gebouw aan de Rozenstraat nu eigenlijk is. Zij begrijpt het niet. Het heet een gebouw voor het volk, een geheel dat voor haar iets onbehaaglijks, iets onfatsoenlijks, iets plats schijnt te betekenen.

Ach, houden die mensen ook van schaken en ' kunnen zij dat leren?
En talen, vreemde talen ' hebben zij daarvoor talent?
Wat zie ik? Ordelijk zitten zij daar samen en zitten in een clubje, zeer gezellig.

Dan de arbeider. Die komt ook eens wantrouwend kijken.

Men zegt dat het gebouw door een kapitalist opgericht is om de arbeiders er onder te houden.
Denk maar niet dat een kapitalist ooit, zonder enige bijbedoeling, zijn geld zou geven?

Hoewel de dame en en arbeider na afloop van hun bezoek overtuigd waren van alle goede bedoelingen bleef het verwijt, dat 'Ons Huis' door zijn ontwikkelingsarbeid de arbeiders maar ontevreden maakte, bestaan.

[1892 - 1912]
Er komen te veel mensen van buiten de Jordaan
Ons Huis heeft een leeszaal, er worden gymnastiek- en schermlessen, clubs, kooklessen, verstellessen, kniplessen, wetenschappelijke voordrachten en cursussen, taal- en andere lessen gegeven.
Op zondagavond zijn er muziek- en toneellessen.
In de eerste jaren kwamen vooral mensen van buiten de Jordaan op Ons Huis af.
Het 'Orgaan' van Ons Huis, met een oplage van 800 exemplaren moest daarin verandering brengen.

[1896]
Ons Huis sticht door de stad speelplaatsen
Kinderen voor een cent op de zaterdagmiddag konden spelen. Dat werd een daverend succes.

[1906]
Grote uitbreiding Ons Huis Rozenstraat
Met de nieuwbouw kwomt ook een eigen speelplaats.
Mevrouw Tours, de vrouw van de directeur bedacht de 'Robinson Crusoë-club, waar jongens geleerd werd om hun eigen sokken te stoppen, knopen aanzetten, afwassen en overhemden verstellen.
Een andere succesvolle activiteit was het organiseren van volkszangavonden.

[1913]
Vacantieschool
In de zomermaanden is er een 'Vacantieschool' voor kinderen uit de buurt.
Men was tussen 1900 en 1910 een beetje ingeslapen, maar na die tijd was sprake van een versnelde groei.
Bekende mensen zoals de acteur Louis Bouwmeester, wethouder F.M. Wibaut, de historici Hajo Brugmans en H. Enno van Gelder, de architect H.P. Berlage en de socialistische arts Jan van Zutphen hielden er voordrachten

[1918]
Volksontwikkelingswerk
Ons Huis wordt op geheel nieuwe leest geschoeid.
Nieuwe volkshuizen zouden onder de paraplu van Ons Huis worden gesticht. De samenwerking ging echter niet altijd zonder problemen.
Ons Huis in de Rozenstraat werd het Moederhuis van waaruit alle activiteiten werden gecoördineerd.
Hoewel vereniging Ons Huis nog steeds een eigen positie innam binnen de organisaties op het gebied van volksontwikkeling, was het gemeentelijk beleid gericht op gelijkstelling van alle organisaties.
Oprichting van nieuwe afdelingen was er dan ook niet meer bij.

[1916]
Jeugdzorg
Ons Huis begeeft zich op het terrein van de jeugdzorg. De jongensverenigingen slaan goed aan, maar soortelijke experimenten met meisjesverenigingen mislukken en na 1922 werd niets meer van de meisjesverenigingen gehoord.

[1934]
Watersport
Ten behoeve van de rijpere jeugd kreeg Ons Huis een botenhuis aan de Amstel.
Er was al een dergelijke voorziening in Wittenburg.

[1944]
De laatste twee oorlogsjaren
Het is een moeilijke tijd er zijn alle mogelijke beperkende bepalingen en razzia's.
Bij de uitzending van de jongens naar Duitsland werd vrijwel overal huisbezoek gebracht, om hen ervan te overtuigen dat zij niet moeten gaan. Gingen zij toch, werd voortdurend contact met hen gehouden.
Gedurende de laatste oorlogswinter is de aandacht gericht op de kinderkeuken en de kinderuitzending. Er wordt een clandestiene keuken in stand gehouden die 1000 etende kinderen per dag telde. Dagelijks werden tientallen kilometers afgelegd om melk voor de babykeuken te halen. Onvermoeibaar werd door huishoudelijke dienst en vaste staf gewerkt. Het was geen kleinigheid om met ongeschoold personeel op een bepaald uur maaltijden klaar te hebben.

De clubs worden zo goed als het gaat worden de clubs gehouden. Het gebouw was onverwarmd, de kleding onvoldoende, toch werd er gezongen en gespeeld, er werden spelletjes gespeeld, die men 's avonds thuis bij een carbid-lamp of bij een olielamp konden worden gedaan.

[1945]
Bevrijding
Een grote stroom van drukte barst los na de bevrijding. Er was in kleine kring al veel voorbereid en op 11 mei 1945 trok 'Ons Huis' met 600 jongeren naar de Dam om de bevrijding te vieren.

[1952]
Het zestigjarig bestaan van Ons Huis
Gerrit Kouwenaar werkt mee aan een herdenkingsboek.
Net zoals in 1893 de dame uit de betere stand en de arbeider, bekeek de dichter Gerrit Kouwenaar het gebouw in de Rozenstraat. Hij schreef:
Het was een mooie voorjaarsavond.
Ik keek neer op de door verlichte vensters omspannen binnenplaats,
waar een groep opgeschoten jongens en meisjes volleybal speelde.
Ergens achter een deur klonk een stem, die nadrukkelijk een Franse zin uitsprak,
welke daarna door een jonge meisjesstem werd herhaald.
Uit een ondefinieerbare richting drong een wals van Chopin tot mij door.
De volleybal kletste tegen de stenen. In de huiskamer zat een groepje vrouwen rustig babbelend onder een schemerlamp.
En ik dacht er aan, dat er in dit gebouw een 300 mensen bezig waren met andere, vollediger mensen te zijn, dan zij in hun gemechaniseerd nummerbestaan in fabriek of kantoor konden wezen.

[1951]
Kunst voor de gewone man
Ons Huis werkt mee aan de organisatie van het Kunstmaand Festival, een alternatief voor het deftige en dure Holland Festival.

[1952]
Ken uw politicus
Landelijke en stedelijke politici werken mee aan de politieke cursussen. Burgemeester A.J. d'Ailly, bekend van de wandelgids, woonde in de Rozenstraat veel spiegelraadsvergaderingen bij
De programmaboekjes waren strak en sober opgemaakt, in de van typograaf en museumdirecteur H.J. Sandberg.

[1966]
Cannabis
De jongeren in deze jaren zijn veel minder gezagsgetrouw dan men gewend was en zij experimenteren meer.
De buurthuizen en jongerencentra in de westelijke tuinsteden kregen bijvoorbeeld te maken met de vraag hoe om te gaan met marihuanagebruik.

[1976]
Ons Huis in de Rozenstraat gesloten
De organisatie werkt gesloten, bijna dogmaties en is eerder gericht op de vervulling van een aantal burokratiese behoeften zoals het organiseren omwille van het organiseren.
Een anoniem zwartboek werd uitgeschreven.
Toen het bestuur een ultimatum naast zich neerlegde, werd het pand aan de Rozenstraat bezet. De bezetting haalde de landelijke voorpagina's.

COC afd Amsterdam Rozenstraat

[1979]
Het doek valt
Het pand wordt verkocht aan de afdeling Amsterdam van de Nederlandse Vereniging ter bevordering van de Integratie van Homoseksuelen COC.
Maar er zijn daar eveneens geldproblemen en het gebouw is voor drieeneenhalf miljoen euro verkocht aan Ymere.
COC Nederland en COC Amsterdam hoeven er nog niet op stel en sprong uit, maar mogen het pand nog twee jaar huren.
COC Amsterdam wil een zogenaamd Roze Huis oprichten: een ontmoeting- en activiteitenplek in de stad

Ons Huis verdwijnt naar Nieuw West en gaat op in Impuls, de Stichting Welzijn Westelijke Tuinsteden.

Bron: ISSG: archief Ons Huis

naar boven

[1918]
Amsterdams Tehuis Voor Arbeiders (ATVA)

Aan wat vroeger de Schans was en nu Marnixstraat heet lag een groot fabriekscomplex
Dat was tussen de bolwerken resp. Rijk en Osdorp op die verdedigingschans.
De molens die op de bolwerken stonden werden al rond 1825 afgebroken en op de groenstrook tussen de bolwerken kwamen twee grote fabrieken.
Dat waren de Amsterdamse Pijpgaz Compagnie en de Suikerraffinaderij De Bruyn & Zn.,die later Amstel-suikerraffinaderij heette.
De gasfabriek vertrok naar de Haarlemmertrekvaart en ook de suikerfabriek verdween.
De Gemeente nam het terrein voorlopig over voor de Stadsreiniging.

[1901]
Het bejaardenhuis St Bernardus wordt gebouwd
[1918]
Het Amsterdams Tehuis voor Arbeiders staat er naast.
Het is een gebouw dat al zeer lang in het bezit is van de Algemene Woningbouw Vereniging
Het is al bijna een eeuw oud.
Het ATVA is voortgekomen uit de overtuigingen van Louise Went (1865-1951), een vrouw die van grote invloed is geweest op het sociale karakter van de Amsterdamse volkshuisvesting.
Ze was een van de oprichters van de Vereniging Amsterdams Bouwfonds en vond dat betere huizen voor de armen een eerste stap naar een beter leven was.
Naar buitenlands voorbeeld zorgde ze er voor dat het ATVA, een fatsoenlijke behuizing voor alleenstaande, armere arbeiders, gebouwd werd. Het ontwerp is van haar echtgenoot, de architect J.E. van der Pek.
Tussen 1916 en 1918 werd het ATVA gebouwd.
De kleine kamers, die in het buitenlandse voorbeeld van elkaar gescheiden waren door muurtjes op driekwart van de hoogte, werden in het ATVA groter, geheel van elkaar gescheiden en voorzien van eigen wasgelegenheid.
Men was hier meer gesteld op 'privacy'
Het werd een enorm gebouw met 351 kamertjes van 7 tot 10 m2, een restaurant en een leeszaal.

De economische crisis in de jaren dertig veroorzaakte nogal wat huurderving en tijdens de Tweede
Wereldoorlog werd het door de bezetter gevorderd. Na de oorlog verkeerde het ATVA in slechte staat.
In 1975 werd het grondig gerenoveerd, de 351 kamertjes werden 171 tweekamer-appartementen.
Toch blijft het gebouw tot op de dag van vandaag min of meer trouw aan het oorspronkelijke gebruiksdoel.
De inwoners zijn nog steeds alleenstaand en hebben meestal niet een al te grote beurs.
In die zin is de overtuiging van Louise Went nog steeds geldig want anders
Heeft een ongehuwde arbeider, die hier ter stede zelfstandig wenscht te wonen
slechts de keus tusschen een onderkomen in een der slaapsteden
of in een hem veelal vreemd gezin als kostganger.
Hoewel de ATVA een tehuis voor arbeiders was konden ook enige studenten voor fl.1.40 per dag een kamer van twee bij drie meter krijgen en voor één gulden een portie snert komen eten.

Er zijn nog steeds HAT eenheden te huur, maar of veel arbeiders er gebruik van maken is zeer de vraag.
De imposante toegangen zijn tegenwoordig met hekken afgesloten om niet als gratis nachtopvang voor daklozen te dienen.
Overigens is er onder de parkeergarage, even verder op een zogenoemd Stoelenproject waar zwervende mannen in de winter warm kunnen zitten slapen.

naar boven

> Aanvullingen en verbeteringen ontvang ik graag hier
> Bijgewerkt 10 08 10

naar Jordaan index