[1846-1919]

Wie is Ferdinand Domela Nieuwenhuis?

Domela Nieuwenhuis, was een pionier van het socialisme, een gelovige die zich ontwikkelt tot socialist en later sociaalanarchist werd. Domela is geboren in Amsterdam op 31 december 1846 en overleden in Hilversum op 18 november 1919. Hij komt uit een liberaal luthers professorengezin. Toen hij tien was verloor hij zijn moeder en hertrouwde zijn vader.
Domela werd luthers predikant. Hij steunde als predikant arbeiders bij verbetering van hun omstandigheden.

De Vredesbond
Die beweging wilde de gewone burger, de arbeider, mobiliseren. Niet het leger in, geen wapens fabriceren, zo zou oorlog onmogelijk worden.
Domela was kamerlid, maar tegelijkertijd beschouwd als majesteitsschenner en anarchist.
Zelf behoorde hij niet tot de arbeidersklasse en daardoor een afstand tussen hem en het gewone volk.
Hij was een bemiddeld man en daar schaamde hij zich enigszins voor. Maar daarentegen liet hij zich nooit betalen voor zijn werk 'ten dienste van het volk'
Hij jaagde zijn erfenissen, door onverstandige beleggingen, snel doorheen.
Al zijn geld investeerde hij in de revolutie.

Domela, de familieman
De familiecorrespondentie van en over Ferdinand Domela Nieuwenhuis tonen de familieman achter de mythische arbeidersheld, en de ideologische en financiële conflicten tussen de revolutionair en zijn gegoede familie.
Hij trouwde vier keer en kreeg acht kinderen.

Breuk met de kerk
Na jaren van twijfel breekt Domela met de kerk. De dood in het kraambed van zijn eerste vrouw en de invloed op zijn denken van Multatuli, spelen daarbij een rol. Hij wisselt veel van ideeën met Eduard Douwes Dekker uit.

Vrijdenkersvereniging De Dageraad
Hij is lid, maar komt hij al snel in botsing met de liberaal denkenden, die het socialisme afwijzen.
De Sociaal-democratische Bond
Daarvan is hij secretaris, maar het duurt niet lang of Domela is de leider van de SDB.
Algemeen Nederlandsch Werklieden-Verbond
In 1876 houdt Domela daar zijn eerste spreekbeurt.
Bij 'socialisme' dacht Domela aan de opvattingen van 'utopische' socialisten.
Recht voor Allen
Dit blad, dat hij opgericht heeft, gaat als orgaan van de sociaal-democratie fungeren.

Geheelonthouder
Behalve vrouwenemancipatie en atheïsme was ook geheelonthouding kenmerkend voor het vroege Nederlandse socialisme. Domela zelf kwam via het vegetarisme tot de geheelonthouding en duldde vanaf dat moment ook geen drankgebruik meer in zijn omgeving en op bijeenkomsten waar hij sprak.
Hij behoorde tot degenen die algehele afschaffing van alcoholhoudende drank voorstonden, niet alleen matiging van het gebruik. Volgens Domela waren levenshervorming en maatschappijhervorming onlosmakelijk met elkaar verbonden.

In het gevang
In 1886 wordt Domela tot een jaar gevangenisstraf veroordeeld wegens majesteitsschennis op grond van een hoofdartikel dat in Recht voor Allen had gestaan. Of hij er zelf de schrijver van was is onduidelijk gebleven, maar het stuk keerde zich tegen de monarchie en Domela droeg hiervoor als hoofdredacteur de verantwoording.
Hij zit zijn straf uit in Utrecht, waar hij als een gewoon misdadiger behandeld wordt. Socialisten uit binnen en buitenland protesteren tegen die veroordeling. Na zijn vrijlating op 31 augustus 1887 maakt hij een triomfale tournee door het land. In Rotterdam leidde zijn optreden tot rellen.
Ook in Amsterdam bleef het niet rustig.

Een schot op commissaris Stork in het Volkspark
De eerste reizigers kwamen uit het Weesperpoortstation naar buiten. Ze kregen de verrassing van hun leven toen ze door vierduizend Amsterdammers werden ontvangen.
Het lawaai van duizenden stemmen verstomde, toen de profetenkop van Domela Nieuwenhuis eensklaps zichtbaar was. Een geweldige kreet van genegenheid en vertrouwen en kameraadschap ruiste als een stormvlaag over het stationsplein. Een rode vlag klapperde op de zomerbries.

Nadat de politie de menigte uit elkaar had geslagen, gingen de kameraden op pad naar het Volkspark.
Overal moesten de rijtuigen zich stapvoets door een compacte, juichende menigte een weg banen.
Toen zij op weg naar het Volkspark de Westerstraat bereikten, stonden ze nu en dan haast volkomen stil.
In deze buurt, waar een halfjaar geleden een socialist zijn leven niet zeker was, wapperden nu de rode vlaggen, geen kind was thuis gebleven, heel de Jordaan stond juichend langs de kant.
Minstens achtduizend Amsterdammers waren opgekomen om Domela te begroeten en naar hem te luisteren, maar slechts tweeduizend in de grote zaal konden zijn rede horen.
Hij sprak over de ergernis der machthebbers die de stroom destijds niet hadden kunnen keren, en de grond onder hun voeten voelden wegzinken.

Bijeenkomst in het Volkspark

Op dat ogenblik kwam van buiten het geluid van een zachte, doffe klap in de doodstille zaal duidelijk te horen. Door de ramen was te zien dat arbeiders in paniek vluchten, politieagenten, met getrokken sabel renden heen en weer. Groepen nieuwsgierigen dromden angstig bij elkaar
Paniek maakte zich meester van de mensen die in de grote zaal waren opgesloten. Domela probeerde verder te spreken, maar dat was onbegonnen werk. Het geluid als van een opgejaagde kolossale bijenzwerm vulde de grote ruimte. Iedereen stond op, stoelen vielen om, de eerste mensen vluchtten en sleepten anderen mee.
Fortuyn, die voorzitter van de vergadering, liet zijn hamer met een geweldige roffel op de tafel neer donderen. 'Ga zitten!' schreeuwde hij. 'Geen paniek! Er is niets aan de hand!' Maar de menigte was niet meer te houden. De voorste rijen probeerden over het toneel uit de zaal te komen, anderen drukten de zijramen in en vluchtten daardoor naar buiten.

De kern van geharde partijgenoten kreeg na enkele minuten de situatie weer in de hand.
Langzaam keerde de rust terug. De mensen gingen weer zitten, de stem van Fortuyn werd opnieuw hoorbaar. 'Rustig blijven! Hier gebeurt niets, als iedereen zich kalm houdt. Ga zitten, de spreker gaat voort.

Intussen was Jan van Zutphen bij de ingang van de zaal geweest en had geïnformeerd naar de oorzaak van de consternatie. Een lijkbleke agent had hem ingelicht, en Jan had fluisterend zijn bericht aan Fortuyn overgebracht. 'Behanger Geel heeft op commissaris Stork geschoten. Hij heeft gemist, is gearresteerd en weggebracht.'
Fortuyn hamerde. 'Er is buiten een schot gelost op een politiecommissaris. Het schot miste en de dader is gepakt. Vrienden, wij vergaderen door!'

Niet meer actief
Buiten de anarchistische beweging, in de praktische politiek, liet Domela na 1900 weinig meer van zich horen. Na de spoorwegstakingen van 1903 sprak hij nog één keer tijdens de slotvergadering na de nederlaag.
Domela verhuisde in 1903 van Amsterdam naar het Gooi en waar hij probeerde rustig aan zijn publicaties te werken. Moeilijkheden in zijn huwelijk met zijn vierde vrouw Bertha doet hem verzuchten: "Ik ben nu bijna zestig jaar, het beste is er af, maar zoo mijn leven ondermijnd te zien is niet alles"

Anti Bolsjewist
Bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog, die het Europese anarchisme spleet, komt Domela weer even op de politieke voorgrond. Domela is en blijft antimilitarist, maar wijst beslist niet alle geweld af.
De Russische revolutie begroette hij geestdriftig, maar al snel zag hij, na Lenin nog even voor een anarchist gehouden te hebben, niets meer in het bolsjewisme.

Domela en de socialisten in de Jordaan

[25 en 26 juli 1886]
Het Palingoproer
De aanleiding was het palingtrekken maar de oorzaak lag veel dieper: de sociale ellende in de arbeidersbuurten. Er ontstonden hevige gevechten tussen de politie met blanke sabel en Jordanezen die met alles gooiden wat los en vast zat.
Er waren optochten en barricades met rode vlaggen, er werden tweehonderd infanteristen ingezet, die van vuurwapens gebruik maakten, en aan het einde van de strijd bleken er 26 doden te zijn, 36 ernstig gewonden en 200 arrestanten.

Vrijwel alle Amsterdamse kranten gaven de socialisten de schuld
Het Algemeen Handelsblad ging daarin voorop en organiseerde een collecte ten bate van de gewonde politiemannen. Alleen De Amsterdammer was genuanceerd en besteedde ook veel aandacht aan de burgerslachtoffers in de Jordaan.
Het hele land werd opgeschrikt door het uitbreken en het neerslaan van het palingoproer.

> lees meer over het Palingoproer

Vergaderplaatsen ontruimd
In de jaren 1886-1887 vergaderden de Amsterdamse socialisten meestal in het Volkspark, omdat het hen onmogelijk gemaakt werd geschikte zalen te huren.
Dinsdagavond 24 november 1885 werd in Café Zincken in Amsterdam een vergadering van socialisten kort na de opening door politiecommissaris Stork verboden. De volgepakte zaal werd hardhandig door de politie ontruimd.
Het liberalisme verloor steeds meer terrein en de socialistische beweging ging ondanks processen, smaad, achtervolging en hoon van orangisten onverveerd verder.

> lees verder over café de Leeuw van Waterloo en café Zincken

Oranje tegen Rood

n het begin van den zomer, begon er in zekere, gezaghebbende, kringen een beweging te ontstaan om Domela in vrijheid te laten.
Omdat er sprake was van een slechte gezondheidstoestand ging de regering, bevreesd voor erger, ertoe over hem op 31 Augustus, op de verjaardag van prinses Wilhelmina, in vrijheid te stellen. Groot was de vreugde in socialistische rangen. Maar de hitsige pers zweeg niet, integendeel. Het werd steeds erger! In de verschillende plaatsen waar Domela na zijn invrijheidstelling optrad, ontstond
er een waar schrikbewind, een Oranje furie !
Dat er iets broeide in Rotterdam was al enige tijd bekend en voorzorgen tot zelfverdediging waren er dan ook genomen. De commissaris van politie zei dat hij voor de goede orde instond en zou weten zorg te dragen! Maar het bleek dat een groep rijke burgers geld had uitgedeeld aan de verschillende kroeghouders in de buurt van het vergaderlokaal, om het opgezweepte gepeupel vrij drank te kunnen verstrekken. Maar ondanks de geruststellende verklaring van het politiehoofd was de lokaalhouder, zo verstandig geweest de binnenkant van de vensters van het lokaal van planken te voorzien, zodat stenen niet naar binnen konden vliegen.

Een partijgenoot schreef:
Toen ik mij dien avond rond 5 à 6 uur naar het lokaal begaf, was de Binnenrotte aan weerszijden van het lokaal, tot op ongeveer 200 meter, door de politie afgezet. Daarachter dromde een massa volks, die al tierende en zingende, ieder dien zij door het cordon zagen gaan, uitjouwde en allerlei lieflijke scheldwoorden achterna zond.
Nu, ik wandelde rustig naar het lokaal, waar reeds een groot aantal partijgenoten, mannen en vrouwen, aanwezig waren. Zonder lidmaatschapskaart werd er niemand toegelaten.
Een uur later verscheen Domela Nieuwenhuis die per rijtuig tot dicht bij het lokaal was gekomen.
Nooit zal ik den indruk vergeten, dien het aanschouwen van Domela op ons allen maakte.
Was dat onze Domela? Die man met dat vermagerde en bleke gelaat, geheel geschoren en geknipt?
Mannen en vrouwen heb ik zien huilen, van woede en smart! ...
Ik kan mij dan ook die arbeider voorstellen die bij het zien van Domela in Amsterdam, het met tranen van woede en smart uitschreeuwde: God…ver…domme! Is dàt Nieuwenhuis!?

Voortdurend kwamen er nog partijgenoten binnen en deze vertelden ons dat het politiekordon steeds meer en meer naar het lokaal oprukte. De vrouwen hadden de Zaal feestelijk versierd met bloemen en planten en ook om het podium waren planten geplaatst.
De Rotterdamse voorzitter Helsdingen opende met een toepasselijk woord, ontroerd, de bijeenkomst en wees op de agitatie die door de burgerpers op touw gezet was.
Ten slotte nam Domela Nieuwenhuis het woord om ons allen aan te sporen, de strijd voor Waarheid en Recht, voor het Socialisme, als wereld bevrijdend ideaal met méér moed en met àlle krachten voort te zetten.
Trots alle tegenwerking van de regering en een veile pers! ...

Tot zover konden wij, ondanks het gehuil en geraas van buiten, hem nog volgen, doch nu begon er een waar, en oorverdovend bombardement tegen de ruiten van het lokaal, waarvan er op minder dan geen tijd geen enkel meer heel was, doch gelukkig botsten de stenen af tegen de planken, voor zo lang die stand zouden blijven houden!
Het was ons nu duidelijk dat de politie vals spel gespeeld had en ons als 't ware in een muizenval gelokt had ...
Toen het geraas een ogenblik luwde, wilde Domela weer het woord nemen, maar op dat zelfde ogenblik viel er van boven een zware steen door de glazen lantaarn, die ongeveer in het midden der zaal was aangebracht! Deze steen werd gevolgd door geschreeuw en gejuich en door meerdere projectielen, die door de boven het lokaal wonende buren, uit hun vensters werden geworpen!
Dat deed de maat overlopen! Temeer daar verschillende van ons door de vallende scherven gewond waren.

Ook van buiten, aan de straatzijde begon het bombardement met vernieuwde kracht en het gejoel der menigte en de kreten: 'Dood aan de Socialen!' 'Oranje boven!' 'Weg met Nieuwenhuis!' werd nu bepaald oorverdovend!
Wij trokken ons nu terug naar het achter, en lagere gedeelte der zaal, waar we betrekkelijk veilig waren. Daar werd beraadslaagd, wat er ons verder te doen stond.
De bijeenkomst kon natuurlijk zo niet worden voortgezet en hier blijven was ook niet raadzaam, ja zelfs onmogelijk. Dus werd er besloten de aftocht te beginnen.
Langs den kant der Binnenrotte zou dat gelijk staan met zelfmoord, maar de achterzijde had een uitgang die was voorzien van twee brede lage deuren. De groote hoop der betoogers wist van dien uitgang niets af en verwachtten onzen uittocht langs de voorzijde. Doch de bewoners van de Lombardstraat wisten dat natuurlijk wel en wij bemerkten dan ook alras, dat ook dáár een grote menigte bijeen was. Echter scheen men daar wat kalmer en enkel maar nieuwsgierig, … of was het een valstrik?

Domela die steeds zijn onveranderlijke kalmte bewaarde, zou nu met twee van de minst bekende partijgenoten tot aan de stoomtram voor Schiedam vergezeld worden en van uit Schiedam per spoor den Haag bereiken."