de Jordaan


> Jordaan index


> Dempen en graven
> Guido de grachtengraver
> Amsterdam is een moeras

> Watervoorziening
> Noord-Zuid lijn
> Elandsgracht
> Lindengracht
> Brouwersgracht

> Warmoesgracht
> Rozengracht
> Goudsbloemgracht
> Anjeliersgracht
> Lauriergracht

> Looiersgracht


tussen taal en beeld de grachten
dempen en weer opgraven



De Prinsengracht en de Westertoren rond 1890

Een Luxe Grachtengordel

Voor veel geld werd grond onteigend en aangekocht om brede grachten te graven waaraan de grote herenhuizen gebouwd zijn. Het benodigde zand werd uit het Gooi ingevoerd.
Ieder kavel krijgt een gelijke oppervlakte. Rijke mensen bouwen vaak op twee of drie kavels naast elkaar.

In het Nieuwe Werck, later bekend als de Jordaan, ging men minder voortvarend te werk.
De smalle grachten en straten worden aangelegd op basis van de bestaande sloten en paden, zonder dat men duur zand gebruikt. Vandaar dat er een hoogteverschil ten opzichte van de grachtengordel ontstaat. Het stratenpatroon sluit ook niet aan op dat van de grachtengordel.


Singelgracht en de Leidsepoort./ Jan de Beijer (1750)

Om de Jordaan wordt een nieuwe verdedigingswal aangelegd met daar weeer omheen de Singelgracht.
De Leidsepoort, gebouwd in 1664 door Daniël Stalpaert, stond op het kruispunt waar nu het American Hotel staat. Het was één van de acht poorten in de verdedigingswal in de 17e eeuw. Er waren rond de stad 26 bolwerken met vijfhoekige bastions en kanonnen. Soms stond er ook een molen op zoals hier de Roomolen op bolwerk De Schinkel en op de achtergrond molen de Liefde op bolwerk Slooten.
De flauwe boog die de Marnixstraat maakt, herinnert nog aan die vestigingswal.



[1857]
Dempen van de grachten is vooruitgang
Grachten weer opengraven is sentiment


Vanaf het ontstaan van Amsterdam speelt water een belangrijke rol in de verdediging van de stad en in het transport van handelswaar. Later is het water ook een belangrijk esthetisch element in de stad.
Amsterdam groeide uit tot een belangrijke haven, waarbij de stad als stapelmarkt fungeerde.
De ladingen van schepen werden op lichters en dekschuiten naar de pakhuizen aan de grachten vervoerd.

[1857]
Dempen is gezond
De grachten konden onvoldoende doorspoelen. Iedereen leegde er zijn poepemmer In. De zogenoemde Boldootkar haalde niet overal de faecaalstoffen op. Stoommachines loosden hun koelwater in de grachten waarmee de rotting bevorderd werd.
Bij laag water vielen de grachten in de Jordaan droog. De onbeschrijflijke inhoud kon men zien en ruiken. Tyfus, cholera en malaria ontstonden.
De kwalijke dampen noemde men miasmen, pestgeuren,
die vooral veroorzaakt werden door het rottend amalgaam in de grachten.


Goudsbloemgracht en het Franse pad

[1857]
Goudsbloemgracht
Om hygiënische redenen werd de Goudsbloemgracht, de tegenwoordige Willemstraat, dus dichtgegooid.
Het was eigenlijk geen gracht, maar meer een sloot zonder beschoeiing. Langs het water liep het Fransepad. Deze gracht werd ook wel spottend de 'Herengracht zonder bomen' genoemd.
De kosten voor de demping werden in de gemeenteraad geraamd op fl.28.500. De zindelijkheid zou bevorderd worden en er hoefde geen geld uitgegeven worden voor onderhoud van wal en bruggen.
Bij de demping werd een onderheid gemetseld riool aangelegd. Later bleek dat dit riool door de geringe doorstroming vanuit de grachten regelmatig verstopt raakte.
Bij de demping van de Goudsbloemgracht werd, volgens een ooggetuige, gebruik gemaakt van een andere methode dan bij de latere dempingen. Meestal werd zand aangevoerd tussen de beide wallen van de gracht en zo het water weggedrukt. Bij de Goudsbloemgracht werd echter eerst het water weggemalen, waarna de open gekomen greppel werd gevuld.



Links: Anjeliersgracht, brug bij de Boomstraat [1760] / rechts: de Westerstraat


[1861]
De Anjeliersgracht werd Westerstraat.
Het was de tweede demping in de Jordaan. Uit de gemeentebegroting blijkt dat er fl.80.000 voor het karwei uitgetrokken werd.
Al in 1854 waren er plannen maar die gingen niet door.
In 1858 klaagden bewoners over de ondiepte van het vaarwater, zodat schepen midden in de gracht moesten blijven liggen. Vuilnisbelten werden niet opgeruimd.
De Anjeliersgracht was bekend door de vele bakkerijen die scheepsbeschuit produceerden.
De Westerstraat die na de demping ontstond was in 1862 de breedste straat van de stad en daar was men trots op. De Rozengracht, Elandsgracht, de Lindengracht en Palmgracht volgden in de dempingsgolf van 1889/1895. Er werd gedempt met het argument dat voor een behoorlijke waterverversing het wateroppervlak in Amsterdam moest worden verminderd. De relatie tussen vers drinkwater en een goede gezondheid was in die tijd nog niet bekend.


Een ingewikkelde waterstaatkundige situatie

Vanwege het getijde in het IJ was de beheersing van het waterpeil en de verversing van het water een probleem. Vooral de Jordaan werd nauwelijks door vers water bereikt. De Amsterdamse Landbouw- en Mestcompagnie baggerde vanaf 1865 in de grachten en in 1872 kwam een stoomgemaal bij Zeeburg om doorspoelling te verbeteren.


(L) Peilsteen in de Egelantiersgracht / (R) Het NAP in de Stopera

Het Normaal Amsterdams Peil
Men ging uit van het Stads Peijl, het gemiddelde zomervloedniveau in het IJ. Dit peil werd vastgesteld op negen voet 5 duym beneden Zee Dyks Hoogte. Burgemeester Hudde liet stenen inmetselen met die hoogte in een groef aangebracht in, onder anderen, de Eenhoornsluis in de Korte Prinsengracht bij de Haarlemmerdijk. Die zogenoemde Huddesteen is nu samen met de sluis een monument.
Eerst was sprake van Amsterdams Peil (AP) De Rijkscommissie voor Graadmeting en Waterpassing besloot na de eerste nauwkeurigheidswaterpassing (1875-1885) dat het Normaal Amsterdams Peil (NAP) moest worden en geen Nieuw Amsterdams Peil, zoals het in de volksmond heette.


Brouwersgracht
De Brouwersgracht is met zijn ophaalbruggen bereikbaar voor de grote vrachtschepen. Daar komen de pakhuizen voor de koloniale waren. Er omheen groeit een industriegebied met bierbrouwerijen, papiermolens en textielfabriekjes. De brouwers zorgden voor een aanvoer van bier aan boord van de schepen. De ambachtslieden zorgden voornamelijk voor spullen die de handels- en oorlogsvloot nodig had.


Brouwersgracht

Egelantiersgracht
De gracht ontstond toen vanaf 1612 vanuit de Brouwersgracht de grachtengordel in zuidelijke richting werd gegraven. In de Jordaan zijn veel grachten naar bloemen vernoemd, de egelantier is een heester.


(L) Viswedstrijd in de Egelantiersgracht / (R) Een dergelijke wedstrijd is, vanwege geparkeerde auto's en bootjes, nu niet meer mogelijk

Palmgracht
De gracht ontstond toen vanaf 1612 vanuit de Brouwersgracht de grachtengordel in zuidelijke richting werd gegraven.
De Palmgracht is in 1895 weer gedempt. De waterkwaliteit was slecht en er moest meer ruimte voor verkeer komen.
In 2000 werd er weer gedacht aan het opengraven van de gracht. De wethouder ter Horst van Openbare ruimte stelde dat weer eens in een vergadering aan de orde. Het oude karakter van de stad zou weer terug gehaald moeten worden. Het plan haalde het niet.


De Palmgracht. Wie de bomen omstreeks 1895 weer rechtgezet heeft is niet bekend


De Palmgracht is nog steeds een plek om rustig in de zon te zitten.


De Elandsgracht


Gedempte Elandsgracht bij de brug Lijnbaansgracht


In de gemeenteraadsvergadering van 24 september 1890 werd besloten om een nieuwe groentemarkt aan te leggen op de plek van de voormalige gasfabriek aan de Marnixstraat.
In diezelfde vergadering werd een voorstel van B&W om de Elandsgracht te dempen aangenomen, zodat deze kon fungeren als toegangsweg van de oude stad naar de groentemarkt. Er moest een 331 meter lange en 28 meter brede straat ontstaan. In het midden een verhoogd gedeelte 10 meter breed met een dubbele rij bomen. Aan weerszijden een weg van 6 meter breed met daaronder riolen en daarnaast een stoep van 3 meter breed. De weg kwam een halve meter boven AP te liggen waardoor de uiteinden van de weg omhoog liepen in verband met de bruggen. De nieuwe verkeersweg zou met vier rijen lantaarns verlicht worden. In 1891 werd de vaart door de Elandsgracht opgeheven en de demping kon beginnen.

In plaats van een doorgaande verkeersweg wordt de gedempte gracht nu gebruikt als parkeerruimte en is er een gedeelte door buurtbewoners voor het Johnny Jordaanplein geannexeerd.
De zware vrachtwagens die de supermarkt van AH bevoorraden maken moeilijke manoeuvres om de Elandsgracht te bereiken en weer te verlaten. Via een referendum werd in 2014 besloten de parkeerplaatsen op het middenterrein te vervangen door wandel en speelplekken. Ook het ontsierende elektriciteitshuisje bij de Prinsengracht zal verdwijnen. Een en ander is tegen de zin van een aantal middenstanders die zich niet bij de uitslag van een democratisch genomen beslissing willen neerleggen.

meer over de Elandsgracht

De Elands Stinksloot


Lijnbaansstraat, de voormalige Elands Stinksloot

Samen met het maken van een onderheid, gemetseld riool en het dempen van de sloot werd in 1859 begroot op fl.3115,-. Het is nu de Lijnbaansstraat, een doodlopend straatje tussen de Elandsgracht en Elandsstraat.



De Lindengracht



Lindengracht open en Lindengracht dicht

De Lindengracht en de Palmgracht werden in 1895 gedempt
.
Dat ging niet zonder slag of stoot. Er was verschil van mening tussen B&W en de gemeenteraad.
Het voorstel van een raadslid om alle tien Jordaangrachten dicht te gooien, omdat ze van geen enkel nut waren en alleen maar stonken, werd niet aangenomen.
Al in 1861 was er in de raad over het dempen van de Lindengracht gesproken. B&W wilden de Palm- en Lindengracht van houten, of stenen wallen en boombeplanting te voorzien. Beide grachten waren er slecht aan toe. Voor de Palmgracht werden voorlopig houten beschoeiingen aangebracht omdat die mogelijk toch gedempt zou worden.
De Lindengracht werd alleen maar door een paar turf- en houtschippers gebruikt. Men vond het niet nodig daar een stenen walkant voor te maken. Demping zou de leefbaarheid op de Lindengracht ten goede komen. Men hoopte dat de eigenaren van de aanliggende krotten die dan zouden opknappen.
De bewoners van de sloppen aan die gracht vonden dat zij het volste recht hadden alles in de gracht te gooien omdat de beerkar toch niet bij hen voorbij kwam.


Lindengracht [1893]


Bij demping van een gracht de volgende niet dempen

Dat was de regel. De Lindengracht zou dus niet in aanmerking komen. Maar het hygiënische belang woog zwaarder want vermindering van het wateroppervlakte was voor de waterverversing bepaald wenselijk.
Er moest een einde te komen aan de lozing van vuil water in het Westerkanaal, waar de Lindengracht op uitkwam.
Er waren ook tegenstemmers die riepen dat als je alles wilde dichtgooien wat kwade lucht gaf, je in Amsterdam wel aan de gang kon blijven. De heer J.W. Michel, handelaar in thee op de Palmgracht nummer 33, begreep niet waarom de demping moest geschieden, al die wijken zonder grachten waren waarlijk zo schoon niet. Schadelijk voor de gezondheid kon volgens hem de Palmgracht niet zijn, omdat ze kort was en uitkwam in grachten dichtbij de Vest die in het IJ uitliep. Maar ondanks alle tegenwerpingen ging de demping door.

De Looiersgracht
De Looiersgracht ontstond toen vanaf 1612 vanuit de Brouwersgracht de grachtengordel in zuidelijke richting werd gegraven. De gracht is zo genoemd omdat er veel leerlooierijen in de buurt waren. De laatste leerlooierij was 'De Wilde Os' die verdween in 1885.


(L) Looiersgracht [1890]
/ (R) tegenwoordig


Looiersgracht met het prestigieuze appartementencomplex 'Le Jardin'

[1897]
De Oude Looierssloot werd gedempt
Het is nu de Derde Looiersdwarsstraat.

meer over de Looiersgracht


Passeerdersgracht

In 1914 wilde men vanwege het belang voor het verkeer de Passeerdersgracht dempen. Dat ging echter niet door.


Passeerdersgracht [1905]


Bloemgracht
De Bloemgracht is een van grachten tussen de Prinsengracht en de Lijnbaansgracht waar nog water in stroomt.
Het is eveneens de oudste gracht van de Jordaan die al in 1615 bebouwd werd.
De gracht is ontstaan toen de grachtengordel in zuidelijke richting werd gegraven.



[L] Bloemgracht [1900] / [R]: Bloemgracht in de winter [2005
]


Kuiperij Kiesouw gebruikte de gracht tot 1923 om de vaten te dichten

meer over de Bloemgracht



Lauriergracht
Het is wat lengte betreft de middelste van de Jordaanse grachten. De gracht is 400 meter lang, gegraven op de plek van het Kaatsbaanpad. De Egelantiersgracht is, 472 meter, de Bloemgracht 430 meter, de Looiersgracht 243 meter en de Passeerdersgracht 230 meter. Het zijn de enige grachten tussen de Prinsengracht en de Lijnbaansgracht waar nog water in zit.


Lauriergracht gefotografeerd door Breitner vanuit zijn huis / [R] Lauriergracht hoek Prinsengracht [1891]


Het is rustig op de Lauriergracht.
De Lauriergracht kende een zekere grandeur die af te lezen is aan huizen van de kunstenaars die er leefden en werkten. Govaert Flinck [1615-1660] koopt in 1644 een dubbel pand op de Lauriergracht voor 10.000 gulden. Zijn schilderswerkplaats was aan de overkant op nr. 27.George Hendrik Breitner woonde er van 1893 tot 1899. De schilder, dichter Lucebert is er geboren. Het RK Jongensweeshuis, het klooster de Voorzienigheid met verschillende bijbehorende scholen en het Luthers weeshuis hebben een belangrijk stempel op de gracht gedrukt. Lange tijd stond er een enorme suikerfabriek van Beuker & Hulshof die in 1880 volledig afbrandde. De gracht wordt niet gedempt.

meer over de Lauriergracht



[1894]
De aanleg van de Raadhuisstraat wordt aangepakt
Er moest een 'schoone' verbindingsweg met de westelijke stadsuitbreiding komen.



De Warmoesgracht
Het grachtje werd gedempt bij de aanleg van de Raadhuisstraat. Met deze demping verdween het misschien wel mooiste grachtje van Amsterdam. Het is maar één van de zeventig gedempte grachten van Amsterdam.


George Hendrik Breitner / aanleg van de Raadhuisstraat



[L]: Rozengracht open [1881] / [R]: Rozengracht dicht [1911]



[1896]
De Raadhuisstraat en de Rozengracht
In 1894 werd een begin gemaakt met de aanleg van een nieuwe westelijke verkeersweg tussen de Dam en de gedempte Rozengracht. De aaneengesloten bebouwing aan de Keizers- en de Herengracht werd daartoe doorbroken en de Warmoesgracht, de korte verbindingsgracht tussen de Herengracht en het Singel, in 1895 gedempt.
De bewoners van de Jordaan bleven de Rozengracht voorlopig nog het Plempenpad noemen.
Al vanaf 1873 is er gesproken over de noodzaak voor het dempen van de Rozengracht
In 1879 besloot de gemeenteraad de Rozengracht voorlopig maar eens uit te diepen en de verwaarloosde wallen tijdelijk van houten beschoeiingen te voorzien.
In 1889 diende de bewoners bij B&W een adres in met de 'algemeene wensch' dat de Rozengracht verbeterd werd.

"Seringen en Meidoorngeur te ruiken zal voorlopig wel tot de onvervulde wenschen der Jordaanbewoners blijven behoren.
Maar tusschen bloemhoning en de vluchtige zwavelverbindingen die uit de Rozengracht opborrelen is groot verschil".


De paardentram vertrekt vanaf de Dam


De enige goede oplossing is tot demping van de Rozengracht over te gaan.
De kostenberaming kwam neer op fl 100.000 voor de demping en fl 75.000 voor de bouw van een brug over de Prinsengracht en de Lijnbaansgracht. Ook met het oog op de exploitatie van de paardentram, een verbinding tussen het Centraal Station en de nieuwe westelijke uitbreiding, was die demping van belang.
De brugopritten dienden zo flauw mogelijk gemaakt te worden zodat ze door de tramwagens zonder bijpaarden bereden konden worden.

De Erven Lucas Bols waren tegen de demping.

Het voortbestaan van hun bedrijf hing af van de aan- en afvoer van goederen te water.
Ze stelden voor dat het beter was de Bloemgracht te dempen, want die was van minder waarde voor de industrie. Maar het plan ging door en in 1895 was het karwei klaar.
Op 6 november 1896 kon ook de Raadhuisstraat, voor het verkeer worden opengesteld.


Raadhuisstrat 1943

De Raadhuisstraat zou oorspronkelijk Wilhelminastraat genoemd worden. Dat ging niet door omdat het paleis op de Dam stadhuis was geworden en daarmee de relatie met het koningshuis ontbrak. De Raadhuisstraat en Rozengracht waren van belang voor een betere verbinding tussen de welstand van het centrum en de armoede van de arbeiders in de Jordaan, zo dacht men.
Later is het een van de meest belangrijke verkeersaders van de stad geworden.


Aanrijding op de Rozengracht,
het driedelige tramspoor is duidelijk te zien.


[1904]
Tramlijn Amsterdam Zandvoort
De Blauwe Tram, in de Jordaan de 'Haarlemse kikker' genoemd, vertrekt in de Spuistraat gaat dan bij de Raadhuisstraat linksaf naar de Westermarkt om zo via de Rozengracht, de Clercqstraat en de Admiraal de Ruijterweg naar Sloterdijk te rijden. Vandaar ging de tram via de Haarlemmerweg naar Halfweg en verder naar Haarlem en Zandvoort. Een veel te brede topzware wagon waggelde op smalspoor terwijl de Amsterdamse tram op normaalspoor rijdt. Daarom lag er een drierailig traject tussen de Spuistraat en de Krommerdt.



Dienst H naar Haarlem reed in 1954 met twee Kikkers en een ex-Limburgse tussenwagen op de Amsterdamse Rozengracht. Achter het tramstel is een tram van de Amsterdamse lijn 17 te zien. In die dagen reed lijn 17 zonder bijwagens want die moest een eventueel defect geraakte 'Haarlemmer' verder kunnen duwen. De wagens hadden twee beugelstroomafnemers, één voor de hoog hangende Amsterdamse bovenleiding en één voor de laag hangende lijn naar Haarlem-Zandvoort. In de Tempeliersstraat moesten beugeljongens de beugels op de passende rijdraad zetten. Later kregen de trams een schaarbeugel, of 'pantograaf'.

naar boven


 

Het Middeleeuws stadszegel, een Koggeschip, symbool van de handel

Amsterdam is op palen in een moeras gebouwd

De Engelse ambassadeur in Nederland, Sir William Temple, vroeg zich halverwege de zeventiende eeuw af hoe het mogelijk was dat de in ongunstige omstandigheden verkerende Republiek zich tot een economische supermacht had weten te ontwikkelen.
'De belangrijkste stad, Amsterdam, is gebouwd in een moeras,' aldus Temple. 'De haven is alleen te bereiken met een omweg via de Zuiderzee, een binnenzee vol zandbanken en verraderlijke ondiepten.
Het drassige oord was bovendien niet geschikt voor noemenswaardige landbouw en over waardevolle grondstoffen beschikte het al helemaal niet. Voorts bevond het gehucht zich ergens in een uithoek van Noordwest-Europa, 'het achterwerk van de wereld'.
Maar het is, zo hebben we gezien, toch gelukt van Amsterdam een belangrijk knooppunt in de internationale handel en scheepvaart te maken. In relatie daarmee maakt de stedelijke nijverheid een grote bloei door.

[1585]
Immigratie
Als gevolg van oorlog met Spanje komen rijke kooplieden uit de de Antwerpse haven massaal naar Amsterdam. Ze brachten kennis van handel en kapitaal mee.
Het valt niet mee om in dat moeras degelijke pakhuizen te bouwen. Graven en dempen was de boodschap. Onder ieder huis moesten palen komen.
Er waren in de Republiek onvoldoende grondstoffen te vinden. Hout voor die palen, maar ook graan voor brood en gezond drinkwater voor het brouwen van bier moest her en der gehaald worden.
Dat is misschien de reden dat de Amsterdammers geen andere keus hadden dan met hun schepen de Europese zeeën te bevaren, op zoek naar voedsel en bouwmateriaal.
Met een huifkar ging dat niet snel genoeg.



Hollandse fluitschepen voeren naar het Oostzeegebied.

De Oostzeehandel, met als voornaamste product graan, was zeer winstgevend en werd daarom de moedernegotie genoemd. Er werd echter ook steeds vaker op de Middellandse Zee gevaren.
Pakhuizen stroomden vol met goederen.
Amsterdam werd een stapelmarkt die steeds meer kooplieden aantrok. De handel vond op straat of op de Dam plaats. Bij regen schuilden de kooplieden onder de luifels van huizen in de Warmoesstraat of in de Oude Kerk.


De grachten hebben een voortdurend veranderende functie.
Eerst zijn de grachten er voor verdediging tegen de opdringende vijanden bij de vestingwallen.
Daarop volgt het transporteren van goederen naar de pakhuizen die aan de grachten gebouwd zijn.
Het verhandelen van groente vond plaats direct vanaf de scheepjes aan de groentehandelaren en -venters.
Later komt de pleziervaart van buiten de stad en het rondvaren van toeristen er bij.
Grote grachtenevenementen zoals de Canalparade, sloepenraces en dergelijke worden georganiseerd.
De grachten zijn een permanente ligplaats voor woonboten en een soort jachthaven voor de zogenoemde pieremegoggels, de vaak halfgezonken plezierbootjes die met een touw aan een lantarenpaal afgemeerd zijn.

Niet te vergeten is de rioolfunctie van de grachten die alle mogelijke kwalijke dampen veroorzaakte en de noodzaak om bepaalde grachten te dempen omdat die sterk vervuild waren door lozing van slachtafval, poepemmers , koelwater van vervuilende industrie zoals de verfindustrie en de suikerraffinaderijen.


Notarisbootje of kerkscheepje

Vandaag de dag vaart een vloot aan drijvend vervoer door de grachten
De rondvaartboten van 35 reders en de zogenoemde notarisscheepjes of kerkbootjes, fraai gerestaureerde salonboten, die men inclusief catering kan huren. Er zijn watertaxi's voor korte pleziervaarten . Als je snel naar een afspraak moet is een watertaxi nog geen optie.
Er worden steigers op strategische plaatsen aangelegd. Museumboten en vrachtboten van DHL zijn te zien.
Er wordt gedacht aan een Opstapper te water. Grote hotels in de stad liggen aan het water en hebben al een steiger. Het zou natuurlijk prachtig zijn als groepstoeristen meteen vanaf Schiphol naar hun hotel kunnen varen inplaats van in onhandige grote bussen.
Begrafenissen bewegen zich over het water naar begraafplaats Zorgvliet.

Daar tussenin drijven de waterfietsen, die door gebrek aan stuurmanskunst van de buitenlandse toeristen op het water net zo gevaarlijk zijn als de berijders van de Yellow Bikes op de wallenkant. En niet te vergeten de sloepen met buitenboordmotoren en een fles rosé binnenboord.
Er vaart af en toe een muziekbootje rond. De 'Notendop, bevat een miniatuur kerkorgel en Reinier Sijpkens speelt op zijn trompet en andere instrumenten muziek die goed op het water van de gracht klinken. Het zijn happenings voor de mensen 'die op de brug het ronddraaiend schouwspel zien.


Het muziekbootje

Op het eiland Kattenburg was in de Gouden Eeuw al een jachthaven.
De vrijetijdsbootjes werden toen al gebruikt voor zogenoemde spiegelgevechten, het nabootsen van bekende zeeveldslagen waarbij met klein geschut werd geschoten. Dit spelevaren viel vooral bij de bezoekende Russische tsaar Peter de Grote bijzonder goed in de smaak. Hij werkte drie maanden als scheepstimmermansleerling aan op de VOC-werf op Oostenburg. Een plakkaat op het VOC-gebouw aan de Oostenburgergracht herinnert aan het certificaat dat hij van de VOC ontving.

Negenhonderd woonboten hebben een ligplaats in de binnenstad
Het zijn vaak betonnen bakken met opbouw die niet zelfstandig kunnen bewegen. Maar ook opgelegde vrachtschepen en oude zeilschepen die wel kunnen varen maar dat niet meer doen omdat de ligplaats dan verloren gaat.
Niet alle arken zijn mooi om te zien en ze belemmeren ook vaak het uitzicht op de grachten.
Er wordt nagedacht of de zogenoemde short stay van buitenlandse toeristen op illegale B&B woonboten gedoogd moet worden.
Meer plannen onder namen als Panamabeach voor de ontwikkeling van Amsterdam, stad aan het water zijn in ontwikkeling. Stadsstranden, waterpolo in de grachten, een Amsterdamse triatlon, maar ook drijvende zwembaden dragen bij aan het recreatieve gebruik van de stad.

naar boven


 

De watervoorziening was afhankelijk van de grachten

Het water voor schoonmaakdoeleinden werd uit de gracht gehaald.
Het oppervlaktewater was sterk vervuild en ook brak door vermenging met het zilte water uit het IJ.
Regenwater werd oorspronkelijk opgevangen in reservoirs, maar doordat die bakken en pijpen van zink of loop gemaakt waren veroorzaakte het drinken ervan de zogenoemde 'kolykpijnen', loodvergiftiging en dergelijke.
Wie zelf geen regenopvang had moest naar stadsregenbakken op de pleinen waar men voor een paar duiten een emmer water kon kopen. Dat water was ook niet al te helder omdat de onderaardse waterkelders slecht onderhouden werden. De bakkers en de brouwers hadden meestal apart voor hen gereserveerde reservoirs.


Een waterlegger in de Nieuwezijds Voorburgwal

[1786]
Drinkwater haal je niet uit de gracht
Schoon drinkwater moest met waterschuiten vanuit de Vecht aangevoerd worden. Bij de Amstelsluis werd het drinkwater gekeurd en overgeladen op waterleggers, een soort zolderschuiten die in de grachten afgemeerd konden worden. Daar kon men voor twee cent per emmer water kopen. Waterboeren brachten water aan huis voor vijf cent per twee emmers. Jammer genoeg was dit water ook niet zuiver. De schippers maakten hun dek namelijk schoon met water uit de gracht.
De Vechtwater-sociëteit beheerde het transport van gebruikswater dat in Stadswaterkelders opgeslagen werd.

[1851]
Die situatie werd pas beter toen de Duinwater Maatschappij met een stoommachine water uit de Kennemerduinen pompte en door buizen naar de stad vervoerde. Het hoofdtappunt was bij de Willemspoort of Haarlemmerpoort waar voor een cent per emmer getapt kon worden.
Opmerkelijk was dat dit project, net zoals de gasleverantie, in handen was van Britse investeerders.

naar boven


 



[2005]
Guido de Grachtengraver

De Jordaan had tegen het einde van de 19e eeuw nog maar de helft van de grachten over

In 1914 wilde men vanwege het belang voor het verkeer de Passeerdersgracht dempen.
In 1962 werd er in het kader van reconstructieplannen voor de Jordaan bij Publieke Werken gedacht aan het weer opengraven van de Lindengracht. Het bleef toen bij onuitgewerkte plannen.

Wethouder Guido Frankfurther wilde anno 2005 een gedempte gracht in de Jordaan weer open laten graven. De ondernemers gaven hem onmiddellijk de bijnaam 'Guido de Grachtengraver'.
Hij probeerde in een reeks Jordaanconferenties de tegenstanders van de opengraven van de Westerstraat tegen die van de Elandsgracht uit te spelen. Er moest en zou een gracht komen, het maakte hem niet uit waar. Een vreemde manier van politiek bedrijven.
De belangenbehartigers van de Elandsgracht en Westerstraat hebben er gezamenlijk voor gezorgd dat het grachtengraven werd afgeblazen.

Hoe wordt de democratie gediend?

Stadsdeelbestuurder Guido Frankfurther ging elk persoonlijk debat uit de weg.
Tijdens de derde zogenoemde buurtconferentie voor de Jordaan, dinsdag 14 juni 2005 in de Beurs van Berlage, protesteren boze buurtbewoners tegen de rigide gestructureerde en weinig open vorm van overleg. Met een stemkastje moest elektronisch gekozen worden. "Aan de hand van multiple choice worden hier richting gevende uitspraken gedaan, elke vorm van debat ontbreekt."
De computergestuurde multiple choice vragenlijst diende afgewerkt te worden. De aanwezigen gebruikten soms een verkeerde keuze als proteststem. Ze deden daarmee een politieke uitspraak, terwijl het stadsdeelbestuur zogenaamd alleen naar een feitelijkheid vroeg.

Over visie of beleid werd niet gesproken
Er werden steeds vragen met beperkte keuzen gesteld - bijvoorbeeld:
wilt u de markt op de Lindengracht handhaven? De meerderheid stemde 'ja'.
wilt u de auto's van het middenterrein van de Lindengracht weren? Meerderheid ook 'ja'
wat wilt u daar dan? Meerderheid kiest voor 'parkachtige bloemperken en bankjes'.

Dat is natuurlijk een vreemde uitslag van de stemming: als de meerderheid een markt op de Lindengracht wil, kunnen daarna geen bloemperken meer op de Lindengracht aangebracht worden.
Een buurtbewoner staat op en roept: "U doet met uw vragen en antwoorden alsof alle scenario's mogelijk zijn - dat is niet zo, dat is geen…"
De spreker wordt afgekapt.

Niet doorslaggevend maar richtinggevend
De uitkomsten van deze buurtconferentie, zegt de stadsdeelhouder, zijn 'heel belangrijk' hoewel 'niet doorslaggevend', maar toch ook wel weer 'richtinggevend' voor de plannen die het stadsdeelcentrum deze zomer gaat ontwikkelen voor de Jordaan.
Voorwaar een dikke kluit in het riet.
Toen Frankfurther ter afsluiting de uitkomsten van de avond nog eens doornam en van allerlei informatie en beleidsopvattingen voorzag, sprong er een boze Jordaanbewoner op, "Dat had ik verd... eerder moeten weten, voor ik moest stemmen!".
De aanwezigen zagen niets in verplaatsing van de markt op de Lindengracht, ook niet die van de Westerstraat, en helemaal niet dat er een gracht kon komen.

De grachtenplannen worden weggestemd
Een roemloos einde voor de ambities van stadsdeelbestuurder Frankfurther.
Maar daarom niet getreurd, Guido roert nu als directeur van een rondvaartrederij duchtig in het grachtenwater. De gedachte daarbij is niet denkbeeldig dat het belang van rondvaartboten meegespeeld heeft bij het opengraven van de Elandsgracht.


naar boven




En we noemen haar Gravin, zusje van Noortje

Ondergronds gewroet en het water

Amsterdam, die grote stad, die is gebouwd op palen.
Als die stad eens omme viel, wie zou dat betalen?'

[1999]
De Tweede Kamer stemt in in met de aanleg van de Noord-Zuidlijn.
Het project loopt uit de hand.

Er is vrees voor apocalyptische gevolgen
Het megaproject wordt geplaagd door lekkend beton en verzakkende grachtenpanden.
Een groot deel van de binnenstad van Amsterdam wordt omgewoeld.

De epidemioloog Frank Zwarts:
"Amsterdam staat bovenop de uitvloeiingregio van een rivier. Vroeger fungeerde dit als riool, afvaldumpplaats en meer. Dat is grotendeels opgeschoond, maar er zijn nog sterk geïnfecteerde delen bewaard gebleven. Bacteriën zijn ongelofelijk sterk, ze kunnen met gemak duizenden jaren overleven.
Door de booractiviteiten komen deze zogeheten bio-isolatiepockets plotseling vrij, en vermenigvuldigen ze zich razendsnel. Als dat gebeurt zijn de gevolgen voor de volksgezondheid aanzienlijk.
Niemand heeft resistentie en ziekenhuizen zijn er totaal niet op voorbereid."

De Vinkeveense plassen leeggeblazen
Ingenieur Pieter Smalhof meent dat de verzakkingen een vloedgolf kunnen veroorzaken.
Er waren al verzakkingen bij Centraal Station, de Vijzelstraat en de Ferdinand Bolstraat.
Dat betekent dat er structureel zwakte zit in de zandbodem. Als dan bijvoorbeeld de tunnel bij Centraal Station inzakt, zal het reeds verzwakte station bij het Rokin ook inzakken. Dit domino-effect trekt binnen enkele seconden door heel Amsterdam en brengt een enorme schokgolf teweeg.
De Vinkeveense plassen zouden leeggeblazen worden, een catastrofe voor heel Zuid-Holland.

Aardbevingen
Geoloog Sara de Dolder beweert dat lithosfeer, de aardkorst, verstoord is.
De zandbodem in Amsterdam ligt al eeuwen vrij stabiel, ik maak me meer zorgen over de continentale plaat. Die trekt heel langzaam noordwaarts, waardoor spanning opbouwt in de aardkorst.
Er waren kort geleden al een paar ongewoon krachtige aardbevingen in Groningen.
Het epicentrum van de volgende beving ligt recht onder Amsterdam, en de Noord-Zuidlijn geeft de breuklijn net dat ene zetje.
Bij het ergste scenario wonen de Duitsers in de toekomst aan de Noordzeekust, waar ze altijd al zo graag kuilen graven.

Zwart gat
De natuurkundige Rolf Schenkel van de Universiteit Utrecht ontdekt steeds meer 'gamma ray bursts'.
Dit is een fenomeen wat je vaak ziet bij het ontstaan van nieuwe zwarte gaten.
Bij de aanleg van een metro worden enorme hoeveelheden laagfrequente energie gebruikt.
Ik denk, maar dat is maar een hypothese, dat het boren van de Noord-Zuidlijn er voor kan zorgen dat een zwart gat ontstaat.

Ga rustig slapen, maar...
Bovengenoemde scenario's zijn natuurlijk hypothetisch en over de precieze gevolgen is nog weinig te zeggen.
Het unanieme advies blijft in elk geval helder.
Zorg voor genoeg water en voedsel, een helm, een zaklantaarn en voldoende lectuur om een flinke tijd door te kunnen komen.

De boor staat stil
De boorders hebben zaterdag 1 december 2012 om 0.32 uur boormachine Victoria tegen de zuidelijke wand van station Rokin geparkeerd. Na het bouwen van de laatste tunnelring, kon de boormachine worden uitgezet en was het een feit: het boren van de tunnels voor de Noord/Zuidlijn is klaar!

Ziezo met deze handeling komt een einde aan het boorproces dat ruim 2,5 jaar geleden, op 25 maart 2010, begon in de startschacht bij het Damrak. Vanaf dat moment boorden om de beurt de machines Gravin, Noortje, Molly en Victoria in totaal 6,2 kilometer tunnel onder de Amsterdamse binnenstad.

naar boven



< terug naar overzicht

> Jordaan index


Aanvullingen en verbeteringen graag hier

Bronnen
o.a.
Olga van der Klooster en Michel Bakker, 'Het Nieuwe Werck', Gemeentelijk Bureau Monumentenzorg, 1997 /
Jeanine van Rooijen, 'De drooglegging van Amsterdam', 1995 /
Historisch Nieuwsblad /
Minne Dijkstra, Jordaanlezingen /