de Jordaan


> Jordaan index

meer straten en grachten

< Lauriergracht

< Hazenstraat

< Elandsgracht

< Elandsstraat

< Looiersgracht

< Laurierstraat Rozenstraat

< Bloemgracht

< Madelievenstraat

< Groenmarkt / Appeltjesmarkt


tussen taal en beeld Elandsstraat


Tussen de vier grachten
De Elandsstraat ligt geklemd tussen de Elandsgracht en de Lauriergracht aan de ene kant en de Prinsengracht en de Lijnbaansgracht aan de andere kant.



Een man kijkt eenzaam naar de fotograaf op de kruising met de Hazenstraat



De bloemen staan er in potten en gaan mee op de fiets



Het Vaticaan in de Jordaan


Omdat er zo veel katholieke instellingen in het blok tussen de Lauriergracht en de Elandsgracht gevestigd waren werd het in de volksmond wel het 'Vaticaan' genoemd.

Het klooster 'De arme zusters van de Voorzienigheid' is in 1856 gebouwd op de plaats waar eerst de uitspanning 'De Fransche Tuin' was.
Deze uitspanning is gesticht in 1697 door een gevluchte Hugenoot Benjamin Couturier.
Het omvatte een complex tussen de Elandsstraat, de Konijnenstraat en de Lauriergracht.

Behalve een klooster voor de zusters was er ook een Normaalschool voor kwekelingen in het Lager Onderwijs, een Weeshuis voor kleuters, de Mariaschool en de St. Jozefschool voor meisjes uit de burgerstand.

De zusters hielden zich ook bezig met een Hostiebakkerij, die uitgroeide tot een gemechaniseerde industrie die per week 600.000 hosties voor 300 kerken bakte.
Tijdens de oorlog werd het hostieafval verwerkt in het voedsel van de wezen van het Jongensweeshuis.



De Zusters van De Voorzienigheid



Dit is de ingang van het klooster 'De Voorzienigheid'
Het viel de kinderen op dat de zusters altijd met z'n tweeën de straat op gingen en schuin de trap afliepen.



Naast het klooster was de St Mariaschool . De ingang van de St Jozefschool was op de Lauriergracht
De scholen vielen onder de hoede van de Zusters van de Voorzienigheid.
De Congregatie de Voorzienigheid startte in 1852. De Mariaschool opende 24 mei 1863 met 90 leerlingen als school voor gewoon lager onderwijs en kwam voort uit de noodzaak om onderwijs aan de eigen gestichtskinderen te kunnen geven.
Omdat er toen nog nauwelijks katholieke scholen waren in de stad, kwamen daar ook zogenoemde ‘buitenkinderen’, van buiten het gesticht, bij.
De Mariaschool was een ‘armenschool’, waar alleen de elementairste schoolvakken werden onderwezen.
Maar onder de katholieke Amsterdammers was ook behoefte aan lagere scholen met iets meer vakken, zoals de belangrijkste buitenlandse taal van die tijd, het Frans.

Vooral voor de externe klandizie is in augustus 1870 de Sint Jozefschool geopend, als ‘Fransche Burgerschool’. Dat werd mogelijk door de aankoop van de suikerfabriek Sweden.
In de beginnende Congregatie hadden verschillende zusters hun hoofdakte (staatsexamen) gehaald.

Hoewel opvoeding de belangrijkste taak van de Congregatie was kreeg onderwijs ook een belangrijke rol.
Daar had de orde natuurlijk ook financieel belang bij. Voor de Jozefschool kon veel meer schoolgeld gevraagd worden.
Maar kinderen van de Voorzienigheid gingen naar de Maria school samen met de lagere klassen van de Jozefschool. De hoogste klassen van de Jozefschool hadden hun ingang op de Lauriergracht.
In het gebouw van de Mariaschool zitten nu een aantal groepen van de 14e Montessorischool Jordaan aan de overkant van de straat.

Appartementen
Lauriergracht 41-45 en Elandsstraat 24-40 zijn door de projectontwikkelaar aan Stichting de Voorzienigheid verkocht. Die stichting is door de initiatiefnemers opgericht om de verbouwing te kunnen ontwikkelen.
Na de oplevering in 1996 heeft de VVE de Voorzienigheid het beheer over de 37 appartementen en 3 bedrijfsruimten overgenomen.

Reünie
Elk jaar wordt een nieuwjaarsborrel in de tuin gehouden en om de 5 jaar is er een reünie met de oude nonnen van de Zusters van de Voorzienigheid die in de scholen les gegeven hebben. Er wonen nog ongeveer 90 zusters van de congregatie in een rusthuis te Heemstede.



14e Montessorischool De Jordaan
 
Elandsstraat



De oude school en de nieuwbouw er naast.
Het is de vraag of het ontwerp ervan de goedkeuring van Maria Montessori zou wegdragen.


De school van vandaag is een Kindercampus
Als Montessorischool hecht men grote waarde aan het scheppen van een optimaal leef- en werkklimaat binnen een kindvriendelijke, veilige en geordende omgeving, waarin kinderen uitgedaagd worden om veel te leren en vooral om samen veel te leren.
Maria Montessori had bij het ontwikkelen van haar denkbeelden zeker wel kinderen voor ogen zoals die indertijd in de Jordaan leefden. Ze was ook bij de school van Jan Ligthart op bezoek geweest.
De kinderen van vandaag zijn niet de arbeiderskinderen van toen. Ze hebben het beter maar blijven in principe gelijk. Ze willen zich graag ontwikkelen en daarin zelf een actieve rol spelen.
Vandaar dat de kinderen op de Montessorischool de ruimte krijgen om zelf actief te zijn en eigen initiatief te ontplooien. Uiteindelijk gaat het er om dat kinderen zich op alle terreinen optimaal ontwikkelen.
Van de ouders wordt gevraagd een actieve rol in de school als gemeenschap vervullen.



Auto's de straat uit


foto Floris Lok

Het ontwerp van de herinrichting van de Elandsstraat tussen de Konijnenstraat en de Hazenstraat is tot stand gekomen samen met bewoners en ouders van de 14de Montessorischool.
Ze hebben er bij het stadsdeel op aangedrongen dat de straat duidelijk herkenbaar wordt als een veilige voetgangersplek tussen de drie schoolgebouwen aan en het speelterrein er achter.
Kinderen spelen daar altijd na schooltijd en in vakanties.

Er worden uitneembare paaltjes geplaatst om de straat vanaf de Konijnenstraat af te sluiten voor autoverkeer. Ook worden er plantenbakken geplaatst om fietsers te ontmoedigen die route te nemen. De planten moeten wel door de buurtbewoners zelf worden verzorgd.



Buurtvereniging Ons Genoegen




De annexatie van het gebouw van 'Ons Genoegen' ten gunste van nieuwbouw voor de school stuitte op veel verzet.
Het buurthuis bestaat al 93 jaar en men is boos dat de plannen van het stadsdeel voorbij gaan aan het belang van deze buurtvoorziening.

Maar in 2010 start de nieuwbouw waarbij de school wordt uitgebreid met 3 klaslokalen, ruimten voor naschoolse opvang, een ondergronds gymnastieklokaal en ook een ruimte voor een speeltuinvereniging.
Deze functies zijn ondergebracht in een nieuw, apart gebouw met daar achter een openbare binnenplaats met een speeltuin naast de speelplaats voor de school.

Buurtvereniging Ons Genoegen is daarmee opgenomen in de Kindercampus.
De speeltuin is vernieuwd. Er zijn hoogteverschillen gemaakt met palen, autobanden en klimrekken.
Aan de straatkant heeft het gebouw een enorme glazen gevel waarop, met enige moeite, twee strofen van het gedicht 'Zomer' van Mies Bouhuys te lezen zijn. Mies heeft jarenlang in de buurt gewoond, vandaar.
29 mei 2013 is het gebouw officieel geopend




Bewaren van kinderen



Nr.84 Vereeniging ter Verbreiding van de Waarheid

De orthodox protestantse levenswijze was een belangrijk punt voor de bewaarschool van de Vereeniging.


Oprichter ervan is de Godsdienstonderwijzer T.M. Looman, bijgenaamd 'dominee scheefnekkie'.
Die wilde graag dat de kinderen de zuivere waarheid uit den Bijbel leerden kennen.
In tegenstelling tot de bewaarscholen die door de stichting tot Heil des Volks voor de arme kinderen in de Jordaan opgericht werden, was deze bedoeld voor de gegoede burgers.
In vergelijking met de Matressenschooltjes hadden de bewaarscholen betere lokalen met goede hygiëne en meestal ook goed opgeleide leidsters.
Toch zaten de kinderen er met velen in een klas samengeperst.
Het gebouw in de Elandsstraat had zalen voor naai- en breilessen. Op zolder werd schrijf- lees en tekenonderwijs gegeven. Er was een goede bibliotheek en een grote zaal met een orgel en glas in lood ramen.

Hoe was het vroeger?
De naar de USA geëmigreerde Neeltje Onink herinnert zich dat ze graag naar 'de Verbreiding' ging.
In het zelfde gebouw was onze huisdokter. Hij had zijn praktijk beneden,rechts bij de ingang van het gebouw. In de hal stond een grote staande klok.
Op Zondagmorgen ging ik er naar de kinderkerk, dat was achter in het gebouw met een mooi glas en lood raam. Je kon er naar verschillende klasjes toe, schilderen, tekenen, met klei spelen en er was een leeskamer met goede boeken.
Er werd veel voor kinderen gedaan. Ik herinner mij een kerstfeest,waar ik een sinaasappel kreeg. Ik was er erg blij mee want ik had er nog nooit eentje gehad.
Er werden toneel voorstellingen gehouden,en Leen Jongewaard was onze toneelmeester.
Ieder jaar werd er een grote bazaar gehouden. Ik won een mooi Dresden beeldje, dat was een ballerina en ik hield van ballet. Ik won ook een fles wijn. Die bracht ik gauw naar huis omdat ik bang was dat die zou breken. Toen de bazaar over was en ik thuis kwam, deed mijn moeder en mijn oudste zus, net alsof ze tipsy waren. Ik vond dat geen leuk grapje van hun.
Ik ben ook met de Verbreiding een paar zomers naar een vakantiehuis in Putten geweest. Het was een mooi huis in een mooie omgeving in de bossen. Het kostte 25 gulden per kind voor de hele week. We werden opgehaald en gebracht, in een touringcar.

Tussen de Verbreiding en Blom de Groentenwinkel was een kolenhandelaar, waar ik als 10 jarig meisje voor mijn moeder soms kolen in een emmer ging halen. Later hoorde ik dat één van de zonen van Blom een bekende architect is geworden. Ik speelde wel eens met zijn zusje, Martha heette ze geloof ik. Ze zijn later verhuisd naar buiten, naar de Veluwe.
In de Elandsstraat was ook Ons Genoegen, een ander buurthuis, waar ik ook op een toneelclubje zat en in een operette meezong. Er was een grote speeltuin. De wacht werd Ome Jan genoemd. Hij kende ons kinderen goed.

Mijn vader is in 1944 door de Duitsers doodgeschoten. Ik heet nu Neeltje Wilson. Sinds 1968 woon ik in Virginia Williamsburg USA, Hier gaat de geschiedenis van vrij lang geleden ook door, zoals Pocahontas de Indiaanse, Groetjes van Neel.

Moeders, wat zegt ge er van?
Naast God, zijt gij deze heilzame inrigting aan uwe gegoede medeburgers verschuldigd.



[2005]
Een slaapplek voor jongeren



De stichting De Stichting Opvangcentra De Elandsstraat is in 2005 officieel van start gegaan.
Het is een afsplitsing van de ‘Vereniging ter Verbreiding der Waarheid’ of kortweg de Verbreiding.
Eerst was het een buurthuis 'de Branding' maar in 1984 werd het een weekendopvang en slaapplek voor jongeren.

Tegenwoordig is er de zogenoemde ‘professionele intensieve residentiële zorg’ voor jongeren van 16 - 23 jaar die dakloos zijn of in een onveilige omgeving zitten. Er moet gezorgd worden dat die niet in een crisissituatie terecht komen. Er heerst een huiselijke sfeer en ze gaan er van uit dat ze zo snel mogelijk in hun eigen netwerk terecht komen.



Kindertehuis Amstelstad, Aloysius gesticht, KDV de Platanen




Nr.151 Kinderdagverblijf de Platanen. Nr.152 De oude ingang Kindertehuis Amstelstad,

Lees meer over Amstelstad en KDV de Platanen




[1846]
Nr.175 Het Aloysiusgesticht
Er is een inrichting voor arme en verwaarloosde kinderen in de Elandsstraat gesticht.
Het gebouw was een voormalige suikerfabriek, zoals er zo veel in deze buurt stonden. Het was geschonken door regent Van Cranenburgh aan de Heerenvereeniging van Weldadigheid.
Helaas ontbrak het geld voor inrichting en voor de verzorging van de kinderen was nauwelijks geld.
Op een onduidelijke manier werd één van de broeders van het RK Jongensweeshuis erbij betrokken.
Totdat pastoor Hesseveld directeur werd speelden de Broeders van Maastricht er de baas en bepaalden het 'geregeld conventsleven'. Omdat Hesseveld veel wereldse contacten had kwam daar weinig van terecht.


[1922]
Er zijn in de Elandsstraat in die tijd twee weeshuizen schuin tegenover elkaar. Het Aloysius gesticht en het RK Jongensweeshuis.
Na een paar jaar onderhandelen wordt besloten samen te gaan werken.
Als de Aloysianen binnen komen huppelen is het knokken geblazen tussen de jongens. Er zijn 22 zusters nodig om de zaak in zedelijk gareel te houden.

Een echte fusie wordt het niet.
Het aantal weesjongens bleef minstens na het begin van de 20e eeuw zodanig slinken, dat het karakter van het Jongensweeshuis moest gaan veranderen. Het aantal der voogdijkinderen werd voortdurend groter en wanneer men na 1957 eraan gaat denken de oudbouw aan de Lauriergracht te verlaten, is de naam `jongensweeshuis' zo goed als verdwenen. De officiële naam is dan Kindertehuis Amstelstad
.

Op 21 april 1957 is er een grote uitslaande brand in de Elandsstraat 175, het jongensinternaat St. Aloysius. Oorzaak: brandstichting, met de vraag hebben opstandige weesjongens het gedaan?



Voor wie bakker wil worden



Nr.175 Regionaal Opleidingen Centrum
Op de plek van het Aloysius gesticht, dat door brand verwoest werd, is nu een opleiding voor bakkers.
De volkszanger Willy Alberti keurde het banket van de bakkertjes

De studenten worden klaargebakken voor de wereld van brood en banket.
De opleidingen variëren van assistent bakker tot hotelpatisserie.
In de eigen winkel De Studiepunt wordt al het lekkers verkocht dat studenten op school maken.
Buurtbewoners kunnen hier versgebakken brood, zelfgemaakt gebak, chocola etc. kopen. Een kopje koffie of eenvoudige lunch kan ook. Je betaalt alleen de kostprijs.



Regelmatig moet de smid de hete ijzers passen



[1910]
Nr.123 De hoefsmid

Het beslaan van een paard ging gepaard met een hevige rookontwikkeling en de geur van schroeiend eelt.
Blauw donkerrood heet paste de smid het hoefijzer in dikke wolken rook. Het paard ging erg te keer. Trok zijn hoofd op, hinnikte en steigerde en sloeg met zijn benen. De smid stopte pas wanneer het paard begreep dat hij het moest opgeven.

Uit: 'Herinnering van een weesjongen' door Joop Martin




Nr.125 Er zijn rwee rijen elanden op de gevel aangebracht.


[1670]
Venetiaehofje

Nr.102-142



Poortje met gevelsteen: Vrede zij deezen Huize / De bewoners in 1952

Op 7 maart 1670 kocht de Amsterdamse koopman Jacob Stoffels een tuin met opstal in de Elandsstraat 'daer Venetia voorstaet' en stichtte er een hofje met dertien woninkjes voor arme vrouwen.
De gedachte dat het hofje 'Venetia' zou zijn genoemd vanwege handelsbetrekkingen met de stad Venetië is niet juist. Wel stond in het verlengde van het hofje aan de Lauriergracht tot 1842 een 17e eeuws pakhuis dat ook 'Venetiae' heette. Die naam is op de Lauriergracht nog te lezen op Nr.97, de plek waar een achteruitgang, via de voormalige Hoedenmakersgang uitkwam. Deze steeg werd alleen gebruikt voor begrafenissen. Er was daarom ook een spreuk: 'Memento Mori' geplaatst.
In 1699 en 1704 voegde Van Maerloop 17 woningen bij de 13 van Jacob Stoffels.
Hierdoor werd het hofje in de loop der tijden ook wel Van Maerloops hofje genoemd. lees verder >



Concordiahof en het Hof van Parijs

Nr 183-197




Links h et Constantiahofje en rechts het Hof van Parijs zijn door de zakenman C.P.v.Eeghen tussen 1885 en 1860 voor de arbeiders, als zogenoemde filantropische woningbouw, gebouwd. De architect was P.J.Hamer.
Tegenwoordig worden ze door Ymere beheerd. .




De naam ‘t Hof van Parijs is waarschijnlijk afkomstig van een uithangbord dat in de 17e eeuw boven de ingang van een herberg voor Franse vluchtelingen hing.
In de negentiende eeuw was dit een binnenhof met dertig huisjes, te bereiken via de Boerengang.
Het was een beruchte en vervallen slop.
Er woonden voornamelijk arme sjacheraars en dieven en het wemelde er van ongedierte.



Duiven op het dak




Nr.15 (L)Het huis met een duif boven de ingang. Nr.9 (R) Die duif zat in 1995 hier nog op de topgevel .



De duivenmelkers timmerden hun zogenoemde 'Nokkassie' boven op het dak.




Nr.14 Elandsstraat gestut



Nr.156 Gevelsteen



Nr.55 voor en na de restauratie



De Vergulde Dolfijn



Elandsstraat 101-113 / tekening Johannes Lohr 1919

Boven de ingang van een gang onder nr. 109 was vroeger de gevelsteen 'D Vervulde Dolfyn te zien.
Daar staat nu de 14e montessorischool De Jordaan.. De gevelsteen verhuisde naar de poort van de speelplaats.
Die gang heette de Dolfijnengang, waar de vetermaker Jacob Gijsbertsz een paar huisjes had laten bouwen. Die werden Den Grooten en De Cleijne Dolphijn genoemd.
De huisje verdwijnen als de Snelliusschool uit de Hazenstraat gaat uitbreiden en de gang de nooduitgang van de school wordt.
In 2012 is het hele complex voor de Montessorischool en Buurthuis Ons Genoegen.
Jan Hilbers restaureerde de gevelsteen die een dolfijn met schubben laat zien. Maar dat klopt niet want een dolfijn is een zoogdier zonder schubben.




Stegen en gangen in buurt FF



De Hartshoorngang voor de bouw van het hotel op de plek van de Edison begon

Officieel mocht op binnenerven niet gebouwd worden, maar in de Jordaan trok men zich daar niets van aan. Huisjesmelkers bouwen goedkope pandjes achter de bestaande huizen die te bereiken zijn via stegen en gangen van nog geen meter breed.
In de 18e eeuw zijn er in de Jordaan 972 gangen naar 1690 achterhuizen, waarin 3795 families wonen. In buurt FF, waar de Lauriergracht het middelpunt van was, waren 33 van die gangen. Tijdens de bouwperiode werd vaak bezuinigd op heipalen, waardoor verschillende huisjes begonnen te verzakken.
Een bouwkavel mocht niet breder dan 20 voeten, van ongeveer 28 cm., zijn.
Een gang naast de bebouwing mocht niet dichtgetimmerd worden. Er mocht wel een dakje over, maar dat moest zo hoog zijn dat een man met een turfmand op zijn hoofd er nog onder paste. Dat moest opdat de mensen die achter zo'n gang woonden nog turf voor hun kacheltjes konden krijgen.


Gangen aan de Elandsstraat:
Smidsgang
Kaatsballengang
Hartshoorngang
Danswijkersgang
Metselaarsgang
Bakkersgang
Boerengang
Spookengang
Sleepersgang
Gang naar Salamandershofje
Slagtersgang
Rapengang


> naar boven


Looiersgracht



> Jordaan index

Aanvullingen en verbeteringen graag hier

Bronnen
o.a.
Minne Dijkstra, Jordaanlezingen /
Bureau Monumenten en Archeologie /
Stadsarchief Amsterdam /
Ons Amsterdam /