de Groenmarkt of Appeltjesmarkt

1600 Wat aten de Amsterdammers?
1644 De eerste markten
1890 Inrichting van het marktgebied
1916 Tijdelijke houten veilinghal
1917 Aardappelmarkt wordt geplunderd
1934 Centrale Markthallen
1944 Hoofdbureau van Politie
1956 Nieuwe brug over de Lijnbaansgracht
1968 Parkeergarage
2010 Herinnering aan de markt

De groenteschepen in de Singelgracht en aan de Groenmarktkade bij de De Clerqstraat

Voedselvoorziening voor de hele stad

[1380]
Warmoes
Dat was de naam die de Amsterdammers voor gekookte groente hadden.
Op de burgwallen waren warmoezerijen, een soort volkstuintjes waar burgers op kleine schaal, voor eigen gebruik, groente verbouwden. Het is in ieder geval een verwijzing naar de Warmoesstraat die voor 1380 Kerkstraat heette. Of daar ook markt gehouden werd is niet te achterhalen.

[1899]
Het is opmerkelijk dat in de Warmoesstraat op nr. 107 het Eerste Amsterdamse Vegetarische Eethuis gevestigd was. Opgericht door de anarchist Tjerk Luitjes en zijn vrouw Trui.
Het restaurant werd na een paar jaar overgenomen door de Vegetariërsbond en verhuisde naar Rembrandtplein 20.

[1600]
De eerste groentemarkt was op de Nieuwezijds Voorburgwal.
Die werd omstreeks 1600 verplaatst naar de Oudezijds Voorburgwal en toen de grachtengordel aangelegd werd naar de Prinsengracht tussen de Westermakt en de Reestraat.
Groenteschuiten die 's nachts de stad binnen kwamen hadden steeds meer ruimte nodig.
De handel werd meteen vanaf die scheepjes gedaan.
De markt breidde zich uit tot de Looiersgracht. Jarenlang klaagden de bewoners van de Prinsengracht over de drukte en het vuil dat de handel meebracht.

Groenmarkt op de Marnixstraat bij het Amsterdams Tehuis voor Arbeiders

[1895]
De markt voor winkeliers en venters gaat naar de Marnixstraat tussen de Rozengracht en de Passeerdersgracht.
De markt werd 's-morgens tussen vijf uur en half negen gehouden. Op die tijden liep lijn 10 steeds vast tussen de groentekarren. Dat was pas echt afgelopen toen in 1934 de Centrale Markthallen aan de Jan van Galenstraat geopend werden. Later werden die heel modern Food Center Amsterdam genoemd.

Groenmarkt aan de Prinsengracht bij de Lauriergracht

De eerste groentemarkten

[1614]
Keizersmarkt
De vroedschap besluit een erf tot plein in te richten dat aanvankelijk Keizersmarkt genoemd werd.
In 1620 werd de Westerkerk gebouwd en veranderde de naam in Westermarkt, niet te verwarren met de markt op de Westerstraat.
Het was geen speciale groentemarkt.
Er stond een stenen wachthuis voor de schutterij, de Westerhal. Op de begane grond was een vleeshal. Aan de gevels van het wachthuis waren luifels, waaronder op vrijdag de vlas- en garenmarkt werd gehouden en oude en nieuwe kleren verkocht werden.
Aan de voet van de Westertoren, aan de Jordaankant van de Prinsengracht, lagen later wel de aardappelschuiten waar in 1917 een oproer om aardappelen begon.

[1616]
De Prinsenmarkt
Deze markt werd oorspronkelijk langs de Prinsengracht gehouden.
Toen de Noorderkerk gebouwd was kreeg het plein in de volksmond de naam Noordermarkt.
Ook de aardappelmarkt werd hier gehouden. Het was de plek waar de aardappelen door de boeren per schuit werden aangevoerd en uit de schuiten in de pakhuizen werden opgeslagen.


Groenmarkt Prinsengracht bij Elandsgracht

[1644]
Groentemarkt aan de Prinsengracht
Deze markt verving die aan de Oudezijds- en Nieuwezijds Voorburgwal.
Het was de grootste van de stad en liep van ongeveer de Looiersgracht langs beide zijden tot voorbij de Rozengracht.
Tuinders uit de wijde omgeving van de stad verkochten groenten en fruit vanaf hun schuiten aan handelaren en particulieren. Het verdere vervoer ging met paarden getrokken sleden die over de keien van de wegen getrokken werden.
De aanvoer van voedsel was tot diep in de stad mogelijk omdat er nog geen woonboten in lagen.

Er waren in die tijd drie groenmarkten
De eerste op de Prinsengracht, verder bij het Oude Kerksplein en aan de Nieuwe Herengracht.

Markt voor kool, wortels en rapen
Aan de Prinsengracht tussen de Looiersgracht en de Elandsgracht werden kool, wortels en rapen aangevoerd.

Meermarkt
De naam is afkomstig van de Meerboeren van de Bijlmer- en de Watergraafsmeer.
De markt wordt gehouden op de Prinsengracht van de Elandsgracht tot de Lauriergracht.
De plekken worden aan de wal met merkstenen aangegeven en daar moet marktgeld voor afgedragen worden.
Deze plekken corresponderen met de lengte van de schepen die de groente naar de stad brengen.
Aan de oostzijde van de Prinsengracht tussen de Reestraat en de Berenstraat komen eveneens de groenteschuiten te liggen.

Aspergemarkt
Tussen de Berenstraat en de Runstraat is in het seizoen een speciale aspergemarkt.

Stoppel- en staartrapen
Van de Reebrug tot de Rozenstraat komen de schepen met groente uit Leiden en Leiderdorp en andere vaartuigen.
Van de Rozenstraat tot de Rozengracht tot komen de schepen uit de Veenen en Langeraar te liggen.
De aardappel en knollenschepen en ook die voor bonen en augurkjes zijn geplaatst van de Rozengracht tot de brug bij de Prinsenstraat en zo nodig verder naar het noorden.
Als er tussen 1 oktober en 1 juli drukke markt is ook zuidwaarts.
Schrijfvrouwen zorgen ervoor dat er voor iedere schuit vier stuivers betaald wordt.
De marktmeester stuurt grote schepen naar de Brouwersgracht of de Binnen Amstel.

Wat aten de Amsterdammers?

Knollen en rapen kon je goed bewaren.
Die werden het hele jaar door gegeten. Bladgroente en fruit werden gekookt om het langer houdbaar te maken en de schadelijke stoffen te bestrijden. De pitten van Appels, peren, pruimen en bessen werden met archeobotanisch onderzoek terug gevonden. Voor pitloze bladgroente was het moeilijker vast te stellen wanneer dit algemeen voedsel werd.
Er werd zelfs gedacht dat dit gevaarlijk was om te eten:
'Deghene die ghesont blijven wylt en sal ghemeynlijck niet veel fruiten noch wermoesen eten'

Gezond eten
In de 16e eeuw werd veldsla, spinazie, postelein, verschillende koolsoorten, venkel, bieten, koolraap, wortelen en pastinaak, maar ook bonen en erwten gegeten.
Er zijn sporen van citrusvruchten, pompoenen, perziken, druiven, olijven, vijgen, dadels, granaatappels, amandelen, pinda's en kokosnoten gevonden. Die stonden dus ook op het menu.
Van vitamine C had nog niemand gehoord, maar de artsen ontdekten wel dat citrusvruchten en zuurkool tegen scheurbuik hielpen. Scheurbuik of scorbuut was de angst van iedere zeeman. Deze ziekte ontstond door gebrek aan fruit en groenten.
De scheepslui werden erg moe, kregen zwart tandvlees en hun buiken waren opgezwollen, alsof die gingen scheuren.

[1700]
Aardappelen
De Spanjaarden hadden die knollen al meegebracht,
maar in Amsterdam mochten die van het Stadsbestuur niet zomaar op de markt komen. Er kwam een aparte markt voor.
Pas rond 1700 werden aardappels in de Nederlanden verbouwd.
Ze kwamen uit Friesland per schip aan. Het was eerst volksvoedsel als vervanging voor het veel te dure graan. De elite haalde de neus voor die rare knollen op. Het lagere volk leefde in de armoedige tijd van piepers en jenever. Dat was goed te merken toen in 1917 het aardappeloproer uitbrak.

Aan wat vroeger de Schans was en nu Marnixstraat heet lag een groot marktcomplex voor de groentehandel. Het strekte zich uit van de Rozenstraat tot de Passeerdersstraat. Dat was tussen de bolwerken Rijk en Osdorp op die verdedigingschans.
De molens die op de bolwerken stonden werden al rond 1825 afgebroken en op de groenstrook tussen de bolwerken kwamen twee grote fabrieksterreinen.
Dat waren de Amsterdamse Pijpgaz Compagnie en de Suikerraffinaderij De Bruyn & Zn.,die later Amstel-suikerraffinaderij heette.
De gasfabriek vertrok naar de Haarlemmertrekvaart en ook de suikerfabriek verdween.
De Gemeente nam het terrein voorlopig over voor gebruik door de Stadsreiniging.

[1895-1934]
De Groenmarkt
Toen de reiniging vertrok besloot men om de door de hele stad verspreide groentemarkten hier te concentreren. Daartoe werden kaden gebouwd en zeven insteekhavens voor de groenteschepen gegraven. In het verlengde van de Lauriergracht kwam een doorvaartkanaal.
De kade langs de Marnixstraat en het water van de Lijnbaansgracht maakten ook deel uit van de markt.
De kademuren werden tussen de Rozenstraat en de Passeerdersstraat voorzien van stenen trappen evenwijdig aan de gracht. Dat werden drie extra havens. De kades of wallen, ieder schiereiland had er drie, kregen een aanduiding met de letters van het alfabet. De tussenliggende haventjes kregen een lettercombinatie van de wallen aan weerszijden, beginnend bij haven AB, eindigend bij haven VW. De doorvaart werd kanaal PQ genoemd.

Aardappelenmarkt
Voorbij het doorvaartkanaal, waren de aardappelloodsen.

Appeltjesmarkt
De markt, kreeg die naam omdat er na de markt talloze rotte appels en sinaasappels in de gracht dreven.
Kinderen visten het fruit met een stok, waarin een spijker geslagen was, uit het smerige water.
Haringboer Ome Piet op de brug loosde zijn visafval in diezelfde Singelgracht.

Een nieuwe brug
De Elandsgracht werd gedempt en er kwam een brug over de Lijnbaansgracht om de binnenstad met de Kinkerstraat te verbinden.
Er waren ook plannen om de smalle straatjes, zoals de Berenstraat en de Wolvenstraat, in het verlengde van de Elandsgracht te verbreden, maar dat ging gelukkig niet door.

Een pikketanissie hoort er bij
Veel cafés en koffiehuizen op en rond de Elandsgracht zorgden voor de dorstige schippers en handelaren. Mannen met handkarren waren vroeg op de dag al dronken.

[1 april 1895]
De opening van de nieuwe groente- en fruitmarkt
De plek was niet ideaal, er was te weinig ruimte voor opslagplaatsen.
De groente werd met schepen aangevoerd, maar alles moest over de Marnixstraat verder vervoerd worden. Dat gaf behoorlijk veel verkeersoverlast, zowel voor de handelaren als voor het overige verkeer.

[1900]
Er komt een stenen gebouw voor de marktmeesters.

[1916]
Tijdelijke houten veilinghal
Er wordt, op de plaats waar nu het Politiebureau is, een tijdelijke houten veilinghal gebouwd.
Er is dan meer ruimte voor een groenteveiling en opslag.
Tot dan toe werden de veilingen her en der gehouden, wat voor de handelaren niet zo handig was.
De strook grond langs de Marnixstraat werd verkaveld en tot 1944 in erfpacht aan de handelaren uitgegeven. Zij hadden behoefte aan extra opslagruimte, overdekte ruimten waarin zij handel konden drijven en woonruimte op het marktterrein.
De panden Marnixstraat 200-220 zijn de laatste restanten van die bebouwing.

[1934]
De Centrale Markthallen
De Groente- en Fruitmarkt wordt opgeheven in verband met de ingebruikname van de nieuwe
Centrale Markthallen aan de Jan van Galenstraat
De loodsen, de veilinghal en andere gebouwtjes op het marktterrein kregen na opheffing van de markt tijdelijk andere bestemmingen. In de bedrijfsruimten van de panden langs de Marnixstraat kwamen nieuwe bedrijfjes.
Als de Centrale Markthallen klaar zijn, worden er op de plek van de Groenmarkt een politiebureau,
een busstation en een enorme parkeergarage gebouwd.

[1944]
Hoofdbureau van Politie
De gemeente wilde de vrije beschikking over een deel van het marktterrein te krijgen
om het nieuwe Hoofdbureau van Politie te kunnen bouwen. Daarom werd de erfpacht voortijdig opgeheven.
Percelen en de veilinghal werden al in 1937 gesloopt.
Enkele jaren later, rond 1941, verdwenen meer de panden ten behoeve van een parkeerterrein voor de politieauto's. Het Hoofdbureau van Politie gaat pas in 1944 officieel open.
De rest van het marktterrein bleef voorlopig zoals het was.
Er kwam wel een onderstation GEB waarvoor een paar loodsjes en een tijdelijke brug over het doorvaartkanaal gesloopt werden.

De parkeergarage in de vorm van 'Wokkels'

[1968]
Parkeergarage
Er wordt weer flink gesloopt voor de bouw van de Europarking.
Ook het onderstation van het GEB stond daarbij in de weg en kreeg een nieuwe plek aan de overkant van het doorvaartkanaal.
Plannen om de Lijnbaansgracht te dempen voor grotere kruispunten bij de Elandsgracht en de Rozengracht gingen niet door.
Dat zou dit gedeelte van de stad totaal ontwricht hebben, hoewel de kruispunten nu tot de gevaarlijkste van de stad behoren.
De percelen Marnixstraat 200-220 en de achterliggende loods zijn tot op de dag van vandaag aan de handen van de slopers ontkomen. Behalve een van de vele koffiehuizen van de markt op nr. 212, dat na een brand afgebroken werd.
Daar is nu een klein plantsoentje.
Als er kraakrellen in de stad zijn verzamelen de ME-busjes zich onder de parkeergarage.
Er is ook een zogenoemd 'Stoelenproject' voor dak- en thuislozen gevestigd.

Bewaar een stukje historie
Wat overblijft zijn de enorme architectonische verschillen tussen gebouwen als het Politiebureau, de Parkeergarage, het busstation met tankstation en de historische bebouwing van de Jordaan.
Architecten spreken dan van een enorme 'schaalsprong'.
Als de toekomstige bebouwing aangepast wordt aan de maat en schaal en de nietsontziende moderniteit van een toren zoals de Europarking zijn we in de aap gelogeerd.

De restanten van de Groente- en Fruitmarkt aan de Marnixstraat
De overblijfselen zijn om historische, stedenbouwkundige, typologische en architectonische redenen zeer waardevol.
Ze verdienen het om als gemeentelijk monument aangewezen te worden.
Bij toekomstige bouwplannen moet rekening gehouden worden met de bijzondere karakteristiek van dit stukje Jordaan. Of de projectontwikkelaars dat willen is zeer de vraag.
Er zijn plannen om een ingrijpende modernisering van de bebouwing toe te passen.
De Europarking is overigens inmiddels ook al aan renovatie toe. Dan weet je wel wat er gebeurt. Dan komen er nieuwe toegangen en hellingbanen die het gebied aantasten.
Er zijn ook plannen gemaakt om de zogenoemde 'wokkels' van de parkeergarage in te richten als woningen en ernaast een nieuwe parking te creëren.
Toe maar.

Ontmoetingsplek
De strook onder de dubbele rij platanen tussen busstation en straat kan beter een stedelijk parkje worden. Het voornaamste bestanddeel voor een parkje, de statige bomen, is er al.
Een stevige heg tussen de straat en het park moet voorkomen dat kinderen de drukke verkeerstraat op rennen. Onder de bomen is aan een klein cafetariapaviljoen, picknicktafels en een barbecuetafel gedacht.
Omdat barbecue op het balkon vaak tot burenruzies leidt, zou het in dit park juist de kans creëren voor ontmoeting tussen verschillende bevolkingsgroepen.
Wie weet.

Seniorenplek?
Maar voorlopig is er een tijdelijke huisvesting voor de bejaarden van Bernardus. Hun tehuis moet verbouwd worden tot éénpersoonskamers. Of de bewoners daarna terug kunnen komen valt te bezien. Waarschijnlijk zullen de woningen te duur zijn.

naar boven

Er valt een schot, de vrouwen rennen weg

[1917]
De Aardappelmarkt wordt geplunderd en de politie voert charges uit
Tijdens het Aardappeloproer, 2 Juli, 's avonds, trokken Jordaanse vrouwen naar de Groenmarkt op zoek naar voedsel.
De Aardappelenmarkt was tijdens het oproer hermetisch afgesloten.
De mensen vlogen op de schuiten af die in de waaigangen van de Meermarkt afgemeerd lagen.
De schuiten en drie nabijgelegen pakhuizen werden door vrouwen geplunderd.
Op bovenstaande foto is een rookwolkje te zien waar de politie schoten afvuurden. De vrouwen rennen in paniek weg.

> lees meer over het aardappeloproer hier

naar boven

Aanvullingen en verbeteringen ontvang ik graag hier

terug naar overzicht