Westertoren
De
bijnaam van de Westertoren is "Lange Jan" of "De ouwe
Wester"
De toren mag wel het meest markante
bouwsel van de Jordaan genoemd worden. Het
is een herkenningpunt, niet alleen voor de Jordaan maar ook voor de
hele stad. De klokken werden niet alleen geluid bij begrafenissen en
voor andere godsdienstige doeleinden.
Vooral geven de klokken de tijd aan, dag en nacht.
Het is de toren waarvan de carillonklanken doordrongen tot het Achterhuis
waar Anne Frank
haar in haar dagboek schreef:
Lieve Kitty, vader, moeder en Margot kunnen nog steeds niet aan het
geluid van de Westertorenklok wennen, die om het kwartier zegt hoe laat
het is. Ik wel, ik vond het dadelijk zo fijn en vooral 's nachts is
het zo iets vertrouwds.
In de veertiende eeuw werd de beiaard met zijn 50 klokken bediend door
een speeltrommel.
Later werd het carillon bespeeld met een stokkenklavier waarmee, muzikaal,
prachtige klanken over de Jordaan uitgestort werd. Vanzelfsprekend waren
de klokkengieters Hemony de mannen
die dit in 1658 mogelijk maakten door zuivere klokken te produceren.
Amsterdam heeft vier Hemony beiaarden in respectievelijk de toren van
de Oude kerk, de Zuidertoren, de Munttoren en dus de Westertoren. De
klok die de uren slaat, de zogenoemde bourdon, is in 1636 door klokkengieter
Assuerus Koster gegoten. Twee keer per jaar wordt een nieuw
deuntje op de speeldoos aangebracht.
Bij vele gelegenheden
barst gezang los:
Ik
ben er als kindje geboren
Ik heb er gestoeid en gespeeld
Ik heb er m'n hartje verloren
Ik heb er veel leed meegedeeld
En
waar ik kom, op de aarde
Al is het ook ver hier vandaan
Dan zal ik steeds van je vertellen
Van die mooie, die fijne Jordaan
Aan
de voet van die mooie Wester
Heb ik vaak in gedachten gestaan
'k Heb er dikwijls staan te dromen
Van die mooie, die fijne Jordaan
(fragment tekst Willy Alberti)
[1498]
De Keizerskroon
van de Westertoren
Maximiliaan I van Oostenrijk schonk
Amsterdam het recht zijn kroon op het stadswapen te dragen uit dank
voor bewezen diensten.
[1898
/ 2006]
De kroon is weer blauw
In de negentiende eeuw was over de vorm en de kleur van de kroon onduidelijkheid
ontstaan.
Uit onderzoek bleek dat de twee schelpvormige punten van de mijter uit
goud waren vervaardigd en daarom werd de kleur van de mijter van de
kroon boven het nieuwe Amsterdamse stadswapen in 1898 officieel goudgeel.
De oorspronkelijke blauwe kleur van de mijter is echter nog op vele
plaatsen in de stad te zien; op talloze openbare gebouwen en gevelstenen
prijkt op het stadswapen de blauwe keizerskroon.
Ook op de Westertoren zelf staat, halverwege de toren, een stadswapen
met blauwe keizerskroon.
Veel
geluidsvolume
De carillonklanken
van de toren drongen door tot het Achterhuis waar Anne Frank haar dagboek
schreef.
Het klokkenspel veroorzaakte het carillonoproer
onder de omwonenden.
Al in 1987 wilde het stadsbestuur het nachtelijk gelui staken.
Er waren klachten van mensen die nieuw in de Jordaan kwamen wonen.
Botsende culturen kwamen in beeld.
Echte 'Jordanezen' die met de klanken van het carillon opgegroeid zijn
tegenover de 'yuppen' die rustig willen slapen.
De heeluursklok, de bourdon, is de zwaarste klok van Amsterdam, hij
weegt 7509 kg.
Ze is gegoten door Assuerus Koster
in 1636.
De halfuursklok hangt boven in de toren en weegt ongeveer 3700 kg.
De luiklokken en de speelklokken dateren uit 1658 en zijn gemaakt door
de beroemde klokkengieter François Hemony.
Het klokkenspel is in 1959 gerestaureerd en telt sindsdien 47 klokken.
[1620]
De
Westerkerk
en Keizersmarkt
In 1614 besloot de vroedschap tussen de Keizers- en Prinsengracht de
Keizersmarkt in te richten.
In 1620 werd hier de Westerkerk gebouwd, en toen veranderde de naam
van Keizersmarkt in Westermarkt.
Een jaar daarvoor was er voor de schutterij een stenen wachthuis gebouwd,
de Westerhal, waarin op de begane grond een vleeshal werd ondergebracht.
Aan de zij -en achtergevels van het wachthuis waren luifels aangebracht,
waaronder op vrijdag de vlas- en garenmarkt werd gehouden. Verder werden
er oude en nieuwe kleren verkocht.
Dit gebouw werd onder protest afgebroken.
naar
boven
 
Noordermarkt / IJspret
bij de Noordermarkt [1691] schilderij J v. Beerstraten
Noorderkerk
[1620]
De eerste Protestantse kerk
De eeuwenoude Noorderkerk was de eerste kerk in Amsterdam die, speciaal
voor de protestantse erediensten, gebouwd werd naar een ontwerp van
Hendrick de Keyser
Het gebouw, waarvan de plattegrond een achthoek is en de bovenbouw een
Grieks kruis met vier even lange benen.
Net als de Westerkerk,
is het gebouw neergezet om de in de 17e eeuw snel groeiende bevolking
van de Westelijke Grachtengordel en Jordaan een protestantse kerk te
bieden.
[1993-1998]
De
Noorderkerk gerestaureerd.
Regelmatig zijn er op zaterdag de befaamde Noorderkerkconcerten.
[1934]
Monument ter
herinnering aan het Jordaanoproer
Bij de ingang van de Noorderkerk staat een monument ter herdenking aan
het Jordaanoproer in de week van 4 juli 1934. Er vielen zes doden en
vele tientallen gewonden. Het beeld stelt twee vrouwen en een man voor,
verbonden door een brede band. Hiermee wordt de solidariteit onder de
mensen, en de belangrijke rol die de vrouwen hebben gespeeld, gesymboliseerd.
"Eenheid is de sterkste keten"
Als voorbeeld staat de vrouw die op de avond van 4 juli 1934 op de tafel
ging staan en zei: "Ik krijg nu zeven gulden minder".
Het bronzen beeld is gemaakt door Sophie Hupkens.
[1941]
Februaristaking
Aan de zuidzijde van de kerk is een plaquette aangebracht die herinnert
aan die staking.
Er waren toen op de Noordermarkt verboden openbare bijeenkomsten.
Markten
Een markant verzamelpunt van vele Amsterdammers is de Noordermarkt,
op zaterdag de levendige Boerenmarkt.
Op maandag is er de rommelmarkt die kan evenaren met het Waterlooplein.
naar
boven
 
Rozengracht / Fatih
Cami Turkse moskee) / de Mimbar (preekstoel) / het Interieur met Mirab
(gebedsnis richting Mekka)
[1980]
De Fatih Moskee
Als een burcht torent de voormalige RK
kerk De Zaaier boven
het verkeer van de Rozengracht uit.
De kruisen op de torens zijn vervangen door halve manen.
Van een broedplaats van het Socialisme, via Katholiek godshuis, is het
gebouw nu een Moskee.
Toespraak Domela Nieuwenhuis in gebouw Constantia
7 april 1899
[1899]
We kopen een
Socialistisch bolwerk
Het
socialistische vergadergebouw
Constantia, waar Domela
Nieuwenhuis zijn vlammende anarchistische redevoeringen
hield alvorens men naar de Dam optrok, is in 1899 aangekocht om plaats
te maken voor RK kerk de Zaaier
Het plan werd opgevat het verenigingsgebouw, Rozengracht 152, van de
Vrije Socialistische Arbeidersbeweging, dat wegens hypotheekschuld op
20 maart 1899 in veiling zou komen, aan te kopen.
Kerkmeester J.A.A. Grijpink,
kaashandelaar, kocht het op eigen naam voor f. 30.100,- en verkocht
het voor diezelfde som aan het kerkbestuur van 'de Zaaier'. Zo kon,
nog juist vóór het einde van de 19e eeuw de eerste katholieke
kerk in de Jordaan worden gesticht.
[1980]
Fatih Moskee
Tot 1971 was het een kerk, daarna stond het gebouw leeg en werden er
tapijten en muziekinstrumenten opgeslagen, waarna er in 1980 de Fatih
Moskee in gevestigd werd.
Er moet veel gebeuren voor er gebeden kan worden. Nog steeds lekt het
dak en kost het enige miljoenen om alles droog te houden.
Fatih is de naam van een grote en wijze koning van het Ottomaanse Rijk.
Die wijsheid probeert het bestuur van de Moskee uit te dragen door een
opendeur-gedachte te gebruiken om bewoners van de Jordaan, ook niet-moslims,
voor alle mogelijke ontmoetingen uit te nodigen.
Samen met de Westerkerk worden er gezamenlijke vieringen op bevrijdingsdag
gehouden.
naar
boven
Rozengracht 133
[1929]
Roothaanhuis
Koning Willem I
had de pest aan katholieken.
De ordegeneraal van de Jezuïeten, Johannes
Philip Roothaan [1785-1853],
kon alleen in vermomming zijn eigen kerk 'de
Krijtberg', waar hij misdienaar geweest was, bezoeken. Roothaan
werd in wassenbeeldenkabinetten op de kermis afgebeeld als een monster
dat cholera verspreidde.
Het geboortehuis van Roothaan staat in de Laurierstraat op nr. 62/64.
Het huis is in 1932 afgebroken en vervolgens weer herbouwd. Een gevelsteen
toont een reliëfkop van Roothaan.
Roothaan, kreeg,
na melding van gebedsverhoringen, een onderzoek ter voorbereiding van
zijn zaligverklaring.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd het Pater Roothaan Genootschap opgericht.
Er kwamen elk jaar op 8 mei groepen bedevaartgangers uit heel Nederland
naar de Krijtberg. Sinds de jaren tachtig is de bedevaart teruggelopen.
Aan de Rozengracht nr. 133 werd in 1929 het 'Clubhuis
Joannes Roothaan' voor katholiek jongerencontact opgericht
dat gewoonlijk het Roothaanhuis wordt genoemd.
Voor dit parochiegebouw liet men eerst het oog vallen op het verenigingsgebouw
'de Harmonie', Rozengracht 207-213.
Door aankoop, van de panden Rozenstraat 146 en 148 en Rozengracht 129-135,
kreeg men de beschikking over een terrein, recht tegenover de te bouwen
kerk en pastorie, dat zich van de Rozengracht tot de daarachter gelegen
Rozenstraat uitstrekte.
Parafernalia Joannes Roothaan
Exodus
Hoewel het parochieleven, ook dank zij de activiteiten
die vanuit het Roothaanhuis werden ontplooid, aanvankelijk opbloeide,
kon de langzame neergang toch niet worden tegengegaan.
Na de tweede wereldoorlog raakte de Jordaan als woonwijk achter wat
nieuwbouw betreft.
Jonge gezinnen verlieten meer en meer de buurt zonder dat andere daarvoor
in de plaats kwamen.
Zo verloren kerk en clubhuis steeds meer hun functie.
Al rond 1960 probeerde men het Roothaanhuis aan de Erven Lucas Bols
te verkopen, dat lukte niet.
Nadat in 1964 nog op bescheiden wijze het derde eeuwfeest van 'de Zaaier'
was gevierd, ging het clubhuis in 1968 over aan de stichting 'Wijkwerk
Zuid-Jordaan'.
Tegenwoordig zijn in het gebouw kantoren en de discotheek More
Amor gevestigd.
De
Krijtberg
Aan het Singel, stond een pand genaamd De Krijtberg dat in 1654 door
een jezuïet was gekocht met als doel er een bedehuis in te vestigen.
Niet veel later werd achter dit huis een schuilkerk gebouwd die onder
het patronaat van de heilige jezuïet Franciscus Xaverius kwam te
staan. Ook na de opheffing van de orde tussen 1773 tot 1814 bleef deze
kerk in handen van jezuïeten. In 1835 werd een nieuwe pastorie
gebouwd. In 1857 kwam de nieuwe parochie St. Ignatius tot stand, bestaande
uit De Zaaier, toen aan de Keizersgracht, later aan de Rozengracht,
als hoofdkerk en De Krijtberg als hulpkerk.
naar
boven
Allemaal
Theater
[1912]
Het Rozentheater
Rozengracht
117
Oorspronkelijk gebouwd als een bioscooptheater door architect
M.Geldmaker, samen met Zeeger Gulden,
gemeenteraadslid en lid van 'Architectura et
Amecitia'.
[1918]
Variététheater. Bij
de opening stond de revue 'Weet 'k veel',
met Martha Geus in de rol van 'Roosje
van de Rozengracht'.
Er werden stukken van Herman Bouber
en Jan Lemaire opgevoerd.
[1972]
Mickery theater voor avant-garde
theaterproducties, onder leiding van de inmiddels overleden Ritsaert
ten Cate.
Mickery verdween naar een boerderij in Loenersloot.
[1990]
kwam Art & Pro die
het gebouw renoveerde en de gevel in oude staat herstelde.
Het Rozentheater is nu hét Amsterdamse theater voor een jong
publiek, voor iedereen die op zoek is naar theater dat er nu toe doet.
Bijzondere theatervoorstellingen, van de huisgezelschappen de
Toneelmakerij ontstaan uit de fusie
tussen Huis aan de Amstel en Wederzijds, en het Syndicaat en van verschillende
gasten vinden er plaats.
naar
boven
 
Koning Willemshuis,
Egelantiersstraat / Handenarbeidslessen
[1862]
Het
Koning Willemshuis
Egelantiersstraat
141-143, verenigingsgebouw gebouwd door J.
van Maurik
Het buurthuis werd Koning Willemshuis genoemd ter ere van de onafhankelijkheid
in 1813.
Drankmisbruik
Armoede werd in de negentiende eeuw gezien als een opvoedingsprobleem.
Als het volk deugden als arbeidzaam, zuinigheid, netheid en huiselijkheid
zou worden bijgebracht, zouden de misstanden vanzelf verdwijnen.
'...
met de onverholen erkentenis dat eene bestrijding der heerschende drinkgewoonten
het doel daarvan was...'
Kinderen werden in het Koning Willemshuis bezig gehouden met handvaardigheid.
De jongens tekenden, de meisjes handwerkten.
Het huis werd in 1864 geopend op initiatief van de hervormde predikant,
ds. C.S. Adama van Scheltema,
die een der eersten was die de 'geestelijke sanering van de Jordaan'
in daden omzette. Hij hield eerder, in een achterkamer aan de Tuinstraat,
bijbellezingen voor de arme bevolking van de buurt NN, zoals de Jordaan
bij de gemeente te boek stond. Hij wist veel Jordaners zover te krijgen
dat zij hun avonden doorbrachten in het Willemshuis in plaats van in
de kroeg. Ook organiseerde hij volwassenenonderwijs om het analfabetisme
te bestrijden. Bovendien zorgde hij er voor dat de Jordaan eindelijk
werd aangesloten op het waterleidingnet
>
lees hier verder
naar
boven
 
Voor- en achterzijde
van het Anne Frankhuis Prinsengracht / De dagboeken
Anne
Frank Huis
[1940]
De specerijenhandel
van Otto Frank
Dit feit heeft de wereldvermaardheid van het huis ten gevolge gehad,
want in 1942 gingen hij en zijn gezin en later ook de
familie Van Pels in het bovenste deel van het achterhuis
onderduiken.
Het dagboek van Anne
Frank, een dochter van Otto
Frank, die nog maar net dertien was bij haar komst in het
achterhuis, heeft de onderduikjaren 1942/44 op indringende wijze vastgelegd.
Prinsengracht
263 werd na de oorlog bijna afgebroken.
Toen de toenmalige eigenaar NV Berghaus, een mantelfabriek,
het pand wilde slopen, was de publieke verontwaardiging zo groot dat
hij het besloot te schenken.
Op 3 mei 1957 werd de Anne Frank Stichting
opgericht met het doel het pand te herstellen.
naar
boven
Inwijding Russisch-orthodoxe
kerk
Tichelkerk
[1912]
Tichelkerk aan de Lijnbaansgracht
Gebouwd als kloosterkerk van de Minderbroeders
Kapucijnen. Ten gevolge van het teruglopende aantal
broeders moest het klooster in 2004 de deuren sluiten. De wens van de
kloosterorde om de kerk voor de christelijke eredienst te behouden werd
vervuld toen met de Russisch-orthodoxe parochie een overeenkomst kon
worden gesloten.
[2006]
Kerk van de Russisch-orthodoxe parochie “heilige
Nikolaas van Myra”
In de Orthodoxe Kerk omvat de kerkwijding het oprichten van
een altaar, het zegenen van de kerkmuren met myron [chrisma-olie], het
plaatsen van relieken in het altaar en het wijden van de altaarkleden.
Aangezien het altaar uit de vorige kerk was meeverhuisd, beperkte de
viering in de Tichelkerk zich tot het wijden van de altaarkleden en
de muren en het plaatsen van nieuwe relieken.
Ook de vroegere altaarsteen van de Tichelkerk berust onder het altaar
van de kerk.
naar
boven
Bloemgracht 98
[1880]
Hersteld Apostolische Zending Kerk - stam Juda
Deze
zaalkerk op Bloemgracht 98-100 was oorspronkelijk een Christelijk Gereformeerde
Kerk, de Bloemgrachtkerk.
De kerk kwam op de plaats van Pakhuis Aken. Daar werden ook al godsdienstoefeningen
gehouden.
Theodorus van Schelluyne,
predikant van de Amsterdamse Gereformeerde kerk,
woonde op de Bloemgracht.
Tot de zogenoemde 'doleantie' in 1892 was de kerk Nederduits
Gereformeerd. dr.
Abraham Kuyper preekte er regelmatig.
In 1927 werd het gebouw verbouwd tot de huidige kerkgemeente.
De bouwstijl wordt tot de zogenoemde Willem II gotiek gerekend.
Samenkomsten zijn iedere zondagmorgen om 10 uur.
Er is ook zondagschool en een crèche.
De Hersteld Apostolischen verwijzen naar de eerste Kerk die door de
Apostelen is gesticht nadat de Heilige Geest was uitgestort.
lees meer >
over samenkomsten op de Bloemgracht
naar
boven
De
Rode hoed
Van Remonstrantse kerk naar TV studio
In tegenstelling tot het socialistische bolwerk, gebouw
Constantia
dat 'degradeerde' tot kerk en moskee, is ook een omgekeerde beweging
waar te nemen.
De Rode Hoed is een debatcentrum geworden in een voormalige Remonstrantse
schuilkerk aan de Keizersgracht.
[1629]
Hoedenmakerij
Het gebouw werd voor de Remonstrantse Gemeenschap aangekocht door
wijnkoper Antoni de Lange en
doctor Jan van Hartoghvelt.
De hoedenmakerij werd afgebroken en in 1630 werd er een schuilkerk gebouwd,
die tot 1957 dienst deed als Remonstrantse kerk.
[1989]
Nieuw links
Huub Oosterhuis
ontdekte dat het gebouw leegstond.
Hij besloot er zijn studentenecclesia en een discussiecentrum
in te vestigen .
In de Rode Hoed werd de talkshow van
Sonja Barend
opgenomen en later Het
Lagerhuis.
[1991]
Het Sociaal Democratisch Vernieuwingsplatform
van André van
der Louw wordt in de Rode Hoed opgericht.
naar
boven
Raamplein 1 /
Handelsschool [1931]
[1899]
Eerste
Openbare Handelsschool
Hogeschool voor Economische Studies
Op de plaats van het voormalige Leidse
Kerkhof [1664-1897],
werd de Eerste Openbare Handelsschool gebouwd.
Het ontwerp is van toenmalig stadsarchitect
J.B. Springer in samenwerking met assistent-architect
H. Leguyt.
Het gebouw staat op het Raamplein,
dat tot 1913 Malagapleintje genoemd
werd.
Het werd na
vertrek van de Hogeschool voor Economische studies,
gebruikt voor tijdelijke huisvesting van onder meer het Barleauslyceum.
De instelling, voortgekomen uit het door S.
Sarphati geïnitieerde Inrichting
voor Onderwijs in Koophandel en Nijverheid
was vanaf de stichting in 1869 tot 1901 gevestigd in het
Huis met de Hoofden, Keizersgracht 123
dat nu onder meer gebruikt wordt door
het Bureau
Monumentenzorg.
naar
boven
De bouw van het Marnixbad
/ Het bad in 1962
[1953-55]
Het
Marnixbad
De gemeentelijke
Dienst der Wasch- en Schoonmaak, Bad- en Zweminrichting (wsbz) liet
door de Dienst der Publieke Werken een was-, bad- en zweminrichting
bouwen aan het Marnixplein..
Je kon daar behalve zwemmen ook 15 minuten douchen, inclusief handdoek
en een stukkie zeep. Als de badmeester op de deur klopte moest je er
uit en zorgen dat je droog en wel aangekleed was.
Op maandag kwamen huisvrouwen met manden vol kleren daar hun was doen.
Het was een bijzonder bad omdat je banen kon trekken alsof je in de
gracht zwom.
Tegeltableau van kunstenaar
Peter Alma / Feministische graffiti
Aan de muur was een bijzonder tegeltableau van Peter
Alma [1868-1969] aangebracht
Hij was een sociaal geëngageerd kunstenaar, die de zilveren erepenning
van de stad Amsterdam en de Albert Schweitzerprijs ontvangen heeft.
De architect van het nieuwe Marnixbad vond dat voor het tableau van
Alma geen plaats is. Men is van plan het werk op te slaan. Amsterdam
Anders/De Groenen is ernstig verontrust over de toekomst van het tegeltableau.
Overigens gebruikte feministische actiegroepen het gebouw ook voor andere
muurversiering.
Het gebouw was uniek
vanwege de voor die tijd zakelijke architectuur, de combinatie van functies
- badhuis, wasplaats en zwembad - en het opgetilde naar buiten stekende
doelgroepenbad met glazen gevel. Doordat het Marnixbad te oud werd en
niet meer voldeed aan de eisen moest het worden afgebroken.
In een Cultuurhistorische Effectrapportage
is een beschrijving gemaakt van de archeologische, cultuurhistorische,
stedenbouwkundige, typologische en architectonische aspecten van het
Marnixbad.
Het bureau Monumenten & Archeologie (bMA) hoopt dat de
resultaten ervan onderdeel kunnen uitmaken van het totale plan als bron
van informatie en inspiratie, waar integratie van cultuurhistorische
waarden de identiteit van het gebied continueren en versterken.
Het nieuwe 'Marnix'
[2001]
Het Marnix
B&W besluit een nieuw multifunctioneel sportcentrum op de locatie
van het Marnixbad te bouwen.
Daar staat het nu als een supernieuw sportcentrum.
De naam verwijst nog wel naar het verdwenen het Marnixbad.
De straat en het bad zijn eigenlijk genoemd naar Filips
van Marnix, een goede vriend van prins
Willem van Oranje, toen die tegen de Spanjaarden vocht. Marnix
was belangrijk, want hij gaf de prins vaak goede raad.
Grand
café
In het Marnix moesten behalve de nodige fitness en aerobic faciliteiten,
waar men tegenwoordig niet buiten schijnt te kunnen, ook een gelikt
café-restaurant komen, geen kantine of friettent. 'Sportief hip'
moest het zijn, de hele dag open, met ontbijt, lunch en diner
en 's avonds naast bier en fris ook een fatsoenlijke wijn en cocktails.
Er kwamen problemen toen bleek dat Jan-Dirk Paarlberg bij de plannen
betrokken was, die was in opspraak is geraakt door zijn banden met de
vermeende criminele organisatie van Willem Holleeder.
Waterspiegel
De karakteristieken van het oorspronkelijke zwembad zijn verwerkt in
het nieuwe ontwerp. De doorzichtige gevel van de sporthal hangt net
als het oude Marnixbad over de Singelgracht. Het zwembad ligt op een
half verdiept niveau. Al baantjes trekkend in het wedstrijdbad heb je
nog steeds een prachtig uitzicht net boven de waterspiegel van de Singelgracht.
naar
boven
Gebouw Arbeidsbeurs
Passeerdersgracht 32
Gemeentelijke arbeidsbeurs
Wachtende mannen in de Arbeidsbeurs
/ Wachtende vrouwen [1918]
Arbeidsbeurs
[mei 1940]
[1915]
Gemeentelijke Arbeidsbeurs op de Passeerdersgracht
32
Het gebouw werd op 26 april 1918 door burgemeester
Tellegen in gebruik genomen.
De eerste
arbeidsbemiddeling naar Duitsland werd georganiseerd door de Gemeentelijke
Arbeidsbeurs
die dateerde van voor de Tweede Wereldoorlog.
Het gebouw was 22 jaar lang de plaats van Arbeidsbemiddeling, waar ook
werklozen in de crisisjaren moesten stempelen.
De gemeente, die de beurs stichtte, deed dit vooral om de 'arbeidsbemiddeling'
zoals die in de kroegen en koffiehuizen plaats vond,
een officiele plaats te geven.
[1940]
De bezetter reorganiseerde de arbeidsbemiddeling
naar Duits model.
Het werd een taak van de Rijksoverheid.
Per 1 mei 1940 werd de Nederlandse directie en de 'Deutsche
Dienststelle'
overgebracht naar gebouw 'Atlanta'
aan de Stadhouderskade. Van daaruit werd de Arbeitseinsatz geleid.
Het gebouw Passeerdersgracht speelde vanaf die datum een ondergeschikte
rol.
Tegenwoordig is een gedeelte van het gebouw in gebruik bij Kindercircus
Elleboog.
[1941]
Arbeitseinsatz
Het Gewestelijk Arbeidsbureau (GAB)
was verantwoordelijk voor de arbeidsbemiddeling.
Maar de belangrijkste opdracht van de Duitsers was om Amsterdammers
te selecteren voor de zogenoemde 'Arbeitseinsatz'
Er werden daartoe voor de vorm medische keuringen uitgevoerd bij mannen
die in Duitsland moesten gaan werken.
Wie daar geen zin in had moest onderduiken om niet op straat opgepakt
te worden.
'Goede' ambtenaren van het GAB probeerden de uitslagen van die keuringen
zodanig te manipuleren
dat men niet voor uitzending in aanmerking kwam.
[1942-1945]
Daden
van verzet
Wim Venema was zo'n ambtenaar die
niet aan de Arbeitseinsatz wilde meewerken..
Hij trad in mei 1942 als arbeidscontractant in dienst op het hoofdkantoor
van het GAB in gebouw Atlanta.
Door het opmaken van vervalste papieren en het laten 'verdwijnen' van
adressen in GAB-bestanden, stelde hij mensen
die voor terugvoering in krijgsgevangenschap of tewerkstelling in Duitsland
in aanmerking kwamen in staat te ontsnappen.
Daarnaast was hij betrokken bij het drukken en verspreiden van illegale
krantjes.
Hij pikte daarvoor stencilpapier en inkt uit het GAB-magazijn. Ook was
hij lid van de illegale Ordedienst (OD).
Vijf dagen na de door het verzet gepleegde moordaanslagen op negen 'foute'
GAB-ambtenaren
werd Venema gearresteerd en op 18 januari 1945 met tien collega's op
de Amsteldijk in Amsterdam gefusilleerd.
Pieter
Trap was kassier in dienst bij de Gemeentelijke Arbeidsbeurs.
Op het moment waarop de bezetter zich in de aangelegenheden van het
GAB ging mengen,
wendde Trap zich met gewetensbezwaren tot dominee Taeke
Ferwerda.
Deze zei hem op zijn post te blijven en 'goed werk' te doen.
Het liep met die predikant slecht af. Er werden in de Keizersgrachtkerk
wapens van een knokploeg gevonden, en op 13 september 1944 werd dominee
Ferwerda op 68-jarige leeftijd achter zijn kerk gefusilleerd.
Trap gaf regelmatig hulp aan mannen die zich wilden onttrekken aan de
arbeidsinzet in Duitsland, door hen inlichtingen en vervalste papieren
te verstrekken.
Op 10 januari behoorde Trap tot de zeventien GAB-medewerkers die op
hun kantoor werden gearresteerd.
Acht dagen later werd hij in Amsterdam gefusilleerd.
Aanslagen
Op 10 februari 1943 probeerde Gerrit van der
Veen, samen met twee kameraden, brand in het gebouw Passeerdersgracht
te stichten.
Maar door te weinig brandbare stoffen in de schrijfkamer mislukte het
en was de schade gering.
Alleen de dossiers van afgekeurde personen werden vernietigd.
De bescheiden die op de uitzending naar Duitsland betrekking hadden
werden niet beschadigd.
[5 januari 1945]
Brand in de Spieghelschool l.
De ondergrondse verzetsbeweging plaatste een bom in de Spiegelschool,
naast het Americanhotel in de Marnixstaart. Daar was een afdeling van
de Duitse Dienststelle gevestigd.
Het was de bedoeling dat daarmee de registratie van arbeidskrachten
in het kader van de Liese-Aktion,
de Duitse wervingsactie voor de Arbeidsinzet genoemd naar partijfunctionaris
H. Liese, tegengewerkt zou worden.
In de vroege avond van die dag liquideerden zij eveneens, in een gezamenlijke
KP/RvV/OD-actie, negen werkwillige, 'foute' GAB-medewerkers. Zes van
hen overleden, drie raakten ernstig gewond.
Als represaille werden18 willekeurige ambtenaren van het GAB gearresteerd
en 11 van hen werden 18 januari 1945 gefusilleerd.
Eerder waren al gearresteerde ambtenaren in Duitse tuchthuizen of in
concentratie kampen beland.
Van hen kwamen 8 om het leven.
Kort nadat het verzet de Spieghelschool in brand
gestoken had verplaatsten de Duitsers de registratie naar de
Emmaschool aan de Passeerdersgracht 23.
Daar ontplofte 7 januari ook een bom waarbij ambtenaren zwaar gewond
werden.
De dag erna werden de werkzaamheden in de Turnhal
aan de Nieuwe Passeerdersstraat voortgezet.
In dat gebouw is nu het Kindertheater de Krakeling
gevestigd.
Het
Verzetsblad De Nieuwe Amsterdammer, schreef 8 januari 1945:
Vrijdag is de Spieghelschool aan de Marnixstraat door verzetslieden
vernield, terwijl tevens een aanslag gepleegd is op het Gem. Arb. Bureau
aan de Passeerdersgracht. Zaterdag kon dientengevolge geen aanmelding
voor de arbeidsinzet in deze gebouwen plaats vinden. Zondagmiddag is
het Gem. Arbeidsbureau door brand vernield.
Ook zijn Vrijdag zes beambten van het bureau in "Atlanta"
doodgeschoten wegens overtreding van de regeringsbevelen uit Londen.
Wij juichen dit initiatief van de verzetsbeweging van harte toe en verwachten,
dat zij meedogenloos zal doorgaan met haar tegenaanvallen tegen het
Duitsche schrikbewind, en met de executies van landverraders en collaborateurs.
 
Passeerdersgracht
in 1905 / Interieur van de Armen-Inrigting /
[1850]
Toevlugt
voor Behoeftigen
Het
donkere gebouw op de Passeerdersgracht 17 was een 'Armeninrichting'
De bewoners van de inrichting sliepen in zalen met hangmatten.
De tekst die boven de hoofden van de behoeftigen aangebracht was:
"Als wij voedsel en deksel hebben zullen wij blijde en vergenoegd
zijn"
Tot het jaar
1923 was er een eetzaal waar 400 mensen konden aanschuiven.
Prinsengracht hoek
Egelantiersgracht
[1826]
IJzerwinkel
Gunters en Meuser
Johannes Petrus Gunters
20 jaar oud start samen met zijn moeder een handel in schoenmakersgereedschappen
en fournituren. Zijn vader Arend Christiaan
Gunters was in 1806 bij een
ongeval op een bouwwerk omgekomen.
Het zaakje was eerst gevestigd aan de Prinsengracht 46 waar nu
café Het Bruine
Paard is.
[1870]
Verhuizing van de zaak van de Prinsengracht
naar de Egelantiersgracht 2, onder de naam
Gunters en Santveer.
Als Santveer overleden is wordt in 1876 Gunters en Meuser opgericht
door J.P. Gunters jr. [40 jaar]
en C.F.C. Meuser [26 jaar].
Door deze associatie en door het feit dat de toenmalige uitbreiding
van Amsterdam plaatsvond, komt de zaak tot grote bloei.
[1916]
Uitbreiding door
het eigen pand en de inmiddels aangekochte belendende panden Egelantiersgracht
4 en 6, een voormalige kapperszaak en een café, te slopen.
Een modern nieuw gebouw wordt uit gewapend beton opgetrokken. De architecten
Wormser en
Vorkink, medewerkers van
Berlage
ontwerpen het pand in de stijl van de Amsterdamse
School.
Het wordt in 2002 officieel een Rijksmonument.
naar
boven
|