de Jordaan


> Jordaan index

> recht en orde
> het nieuwe werck
> onderwijs

> cultuur


tussen taal en beeld Westerkerk Westertoren


[1620] 
De Westerkerk 

De Westerkerk is de grootste Protestantse kerk ter wereld.
De stadsuitleg van 1613 maakte het noodzakelijk om nieuwe kerken te bouwen. 
De eerste steen werd gelegd op 9 september 1620. Op Pinksterdag 1631 was de eerste predikatie.
De Westerkerk moet een grote kerk worden en daarom werd de bevolking van de Jordaan alvast aan een kleinere kerk geholpen, dat was de de Noorderkerk.

De Westerkerk is gebouwd door Hendrick de Keijser (1565-1621)
Het is niet precies bekend wanneer met de bouw begonnen is. De eerste steen werd waarschijnlijk in 1620 gelegd. Twee jaar later werd begonnen met de toren. Na de dood van vader de Keijser werd de kerk door zoon Pieter de Keijser en stadsmeestermetselaar Cornelis Danckertsz voortgezet.
In 1631 werd de kerk ingewijd en lijkt veel op Zuiderkerk, maar is monumentaler. Het is een basiliek, met één middenbeuk en twee zijbeuken. Omdat de middenbeuk hoog is komt er meer licht binnen, daarom wordt die de 'lichtbeuk' genoemd.


[1614]
De Westerkerk en Keizersmarkt
De vroedschap besloot tussen de Keizers- en Prinsengracht de Keizersmarkt in te richten.
Toen de Westerkerk gebouwd werd veranderde de naam van Keizersmarkt in Westermarkt.
Een jaar daarvoor was er voor de schutterij een stenen wachthuis gebouwd, de Westerhal, waarin op de begane grond een vleeshal werd ondergebracht.
Aan de zij -en achtergevels van het wachthuis waren luifels aangebracht, waaronder op vrijdag de vlas- en garenmarkt werd gehouden. Verder werden er oude en nieuwe kleren verkocht.
Dit gebouw werd onder protest afgebroken.


[1634]
Descartes, René [1596-1650]
Hij was filosoof en wiskundige
. In het latijn heet hij Cartesius. Hij schreef in 1634, in zijn huis aan de Westermarkt 6, zijn boek: De passies van de Ziel.
Op de Westermarkt had hij zijn enige liefdesaffaire. Hij werd vader van een dochter Francine, die hij verwekte bij het dienstmeisje Helène Jansdochter.

Hij riep uit: "Ik denk, dus ik besta!"



[1669]
Aan de kant van de Prinsengracht was het kerkhof dat al in 1655 gesloten werd. In de noordelijke zijhoek van de kerk werd Rembrandt van Rijn in 1669 begraven. Ook Rembrandt's zoon Titus en minnares Hendrickje Stoffels liggen er begraven. Andere schilders die in deze kerk werden begraven zijn Nicolaes Berchem, Gillis Claesz. de Hondecoeter en Melchior de Hondecoeter.

Een kerk voor de bewoners van de Jordaan.
De toren mag wel het meest markante bouwsel van de Jordaan genoemd worden.
Het is een herkenningpunt, niet alleen voor de Jordaan maar ook voor de hele stad.
De klokken worden niet alleen geluid bij begrafenissen en voor andere godsdienstige doeleinden.
Vooral geven de klokken de tijd aan, dag en nacht.
De bijnaam van de Westertoren is Lange Jan of de Ouwe Wester.



Hoogtepunten en dieptepunten
De Westerkerk is de meest bekende protestantse kerk van Nederland.
Er is dan ook nooit moeite geweest de kerkbanken te vullen. 

Hoogtepunten als op 10 maart 1966 prinses Beatrix en prins Claus er trouwen.
Maar ook als koningin Juliana en prins Bernhard een dienst ter gelegenheid van hun zilveren bruiloft bijwonen.
Op zondag 1 februari 1998 was er een dienst ter gelegenheid van de 60e verjaardag van Koningin Beatrix

De geschiedenis van de kerk kent ook enkele dieptepunten. 
Zo bleek bij de bouw al dat aan de kant van de Prinsengracht geen ramen konden worden geplaatst. 
De toren trekt het gebouw langzaam scheef en als je goed kijkt naar de hoekpilaren aan de grachtkant zie je het verschil tussen de uiterst rechtse pilaar en die daarnaast.

[1704]
Ramp
Het instorten van het balkon behoort tot de zwartste momenten van de kerk. 
De jongens uit het Aalmoezeniersweeshuis zaten tijdens de dienst van 27 juli 1704 op de jongensgalerij toen het gewelf boven hun hoofd plots instortte. Dominee Jacobus Streso had net het gebed beëindigd en wilde aan de bijbellezing beginnen toen een groot gekraack” werd gehoord. En in het selven ogenblik zag men aen de oostzijde van de kerk ten noorden regt boven de galderij daar de Aelmoessenierskinderen zitte, een gedeelte van de eerste boog instorten, en binten, plancke, puyn en stof van blauwen leyen op een gedeelte van de galderij met een seer groote forsse kracht nedervallen. Zes jongens overleefden de ramp in de Westerkerk niet.
Arent van Mekeren was in de Westerkerk ‘dood gebleeven’ en Evert Evertz was ‘doot thuijs gecoomen’. Een andere jongen was in het ziekenhuis overleden, hij had naast andere verwondingen twee gebroken benen. Christoffel Verpoorte werd pas de volgende dag onder het puin aangetroffen, ook met twee gebroken benen ‘ent lighaam verpletterd’.
Bij het instorten van het gewelf raakten verder 44 weesjongens gewond. Jacob Oldenburghs had ‘een groote wonde int voorhooft met 2 wonden int agterhooft, 2 met ontblooting vant been’. Dirk van Claveren leed naast andere verwondingen aan ‘gangrena van de knie tot aan de teenen’. Met enkele weesjongens liep het beter af. Pieter Valk had slechts een kleine wond aan zijn hoofd en was snel weer genezen. Een paar anderen konden de volgende dag weer aan het werk.

Wie de Heilige Aardappel aantast, krijgt het volk tegen zich
Dat bleek toen op Donderdag 28 juni 1917 aan de voet van de Westertoren waar een oproer om aardappelen begon.
Op de voedselbonnen was geen pieper meer te krijgen. De arbeidersvrouwen gingen massaal de straat op om uit te zoeken waar die aardappels bleven. Werden er soms voorraden achtergehouden of gingen die naar het oorlogvoerende buitenland?
Nederland was tijdens de Eerste Wereldoorlog neutraal. Vanaf het uitbreken van de oorlog waren er tekorten aan voedsel in de oorlogvoerende landen. Rond 1915 trof de voedselschaarste ook ons land en gingen aardappelen op de bon.

lees over het aardappeloproer


De Keizerskroon van de Westertoren
Maximiliaan I van Oostenrijk schonk Amsterdam het recht zijn kroon op het stadswapen te dragen.
Hij was van 1493 tot 1519 keizer van het Groot Habsburgse Rijk. Hij was eveneens regent over de Nederlanden na de Vrede van Atrecht [1482]
Toen hij in 's Gravenhage ernstig ziek werd deed hij de gelofte na herstel een bedevaart naar Amsterdam te maken naar de kapel waar het Mirakel in de Kalverstraat had plaatsgevonden. Als dank schonk Maximiliaan op 11 februari 1489 het recht om 'tot ewige dage hore wapen te voeren ende becleden' Overigens werd Maximiliaan pas in 1493 keizer. Hij stierf in 1519.

[1898 / 2006]
Moet de kroon blauw, geel of roze?
In de negentiende eeuw was over de vorm en de kleur van de kroon onduidelijkheid ontstaan.
Uit onderzoek in 1897 door de gemeentearchivaris W.R.Veder bleek dat de twee schelpvormige punten van de mijter uit goud waren vervaardigd en daarom werd de kleur van de mijter van de kroon boven het nieuwe Amsterdamse stadswapen in 1898 officieel goudgeel.
De architect van de Westerkerk, Hendrick de Keijser heeft een kroon op de toren ontworpen naar het voorbeeld van de keizerskroon van Rudolf II [1552-1612] Drie kroon staat op een ontwerptekening uit 1620 en is uiteindelijk na 1631 in het definitieve ontwerp opgenomen.
Een Roomse keizerskroon van Maximiliaan kon na de alteratie van 1578 niet mee boven op een protestantse kerk staan, alhoewel Vondel een gedicht over de roomse kroon geschreven heeft.

De oorspronkelijke blauwe kleur van de mijter is echter nog op vele plaatsen in de stad te zien. Op talloze openbare gebouwen en gevelstenen prijkt op het stadswapen de blauwe keizerskroon. Bijvoorbeeld op het voormalige Burgerweeshuis; in de Mariakapel van de Oude Kerk; op de ramen in de Beurs van Berlage; op de pilaren op de Blauwbrug; in de Noorderkerk; op een gevel Brouwersgracht 118; het Korenmetershuis; de gevels Singel 45 en Staalstraat 7. Op de ambtsketen van de burgemeester uit 1923 is de kroon een beetje paars/blauw geschilderd.
Ook op de Westertoren zelf staat, halverwege de toren, een stadswapen met blauwe keizerskroon.

Een roze hoed
Toch is ook de blauwe hoed niet onomstreden. Er zijn mensen die zeker weten dat de kroon van keizer Maximilliaan van Oostenrijk in werkelijkheid rood was. Iemand suggereerde zelfs om de kroon dan maar roze te schilderen, als verwijzing naar het homomonument aan de voet van de kerk.
En zo is de toren ineens een bron van verdeeldheid en felle discussie, in plaats van de trots van Amsterdam.


[2002]
De restauratie
kreeg architect Walter Kramer de opdracht een plan te maken. en 10 februari 2004 wordt de begroting door de Rijksdienst voor de monumentenzorg geodgekeurd en 27 februari 2006 begint de restauratie die 10 mei 2007 klaar is.


Het carillion in de Westertoren

Het carillion
De Westertoren is de hoogste kerktoren van Amsterdam
Hij is 85 meter hoog. Dat is hoger dan de torens van de Zuiderkerk en de Oude Kerk die 70 meter zijn. 
Er is een enorme eikenhouten constructie waarin de klokken hangen. Deze klokkenstoel vangt de trillingen van de klokken op. Dat is maar goed ook. De klok voor de hele uren weegt 7509 kg. Het is de zwaarste klok van Amsterdam met een slaghamer van 200 kg., en dat is in de hele Jordaan goed te horen. De klok is in 1636 gegoten door Assuerus Koster
De halfuursklok hangt boven in de toren en weegt ongeveer 3700 kg. 
De luiklokken en de speelklokken dateren uit 1658 en zijn gemaakt door de beroemde klokkengieter François Hemony. De luiklokken worden door vrijwilligers met de hand geluid.
Het klokkenspel is in 1959 gerestaureerd en telt sindsdien 47 klokken.
In de toren zijn twee oude stokkenklavieren. Een stokkenklavier is de voorloper van het huidige carillon. 
Het is zwaar werk om een carillon te bespelen. De beiaardier balt zijn handen tot vuisten en gebruikt de pink om op een stok te slaan die in verbinding staat met een klok. 
Het carillon is een Nederlandse uitvinding en werd een lucratief exportartikel. 
Het werd oorspronkelijk uitsluitend gebruikt om de tijd aan te geven.

In de oorlog

Anne Frank beschreef in haar dagboek op verschillende plaatsen de nachtelijke klanken van het carillon van de Westerkerk.

Zaterdag 11 juli 1942
Lieve Kitty, 
vader, moeder en Margot kunnen nog steeds niet aan het geluid van de Westertorenklok wennen, 
die om het kwartier zegt hoe laat het is. Ik wel, ik vond het dadelijk zo fijn en vooral 's nachts is het zo iets vertrouwds.


Anne schreef op 25 maart 1943 dat de Westertoren niet meer speelde.
Ze luisterde naar het carillon vanuit het Achterhuis. Totdat ze het opeens niet meer hoorde. 
Later bleek dat de beiaardier een Engels liedje had gespeeld en was opgepakt. Hij is gelukkig wel weer teruggekomen.

De Amsterdamse beiaardier Boudewijn Zwart is nu op zoek naar liedjes die in de Tweede Wereldoorlog zijn gespeeld op het carillon van de Amsterdamse Westertoren. Zwart wil de melodieën opnieuw spelen als een ode aan Anne Frank. De meeste tips kreeg de beiaardier van mensen die destijds rond de Westertoren woonden of op school zaten. 
Een vrouw herinnerde zich het nummer 'De winter is vergangen', dat haar wekenlang gestoord heeft in haar slaap.

Veel geluidsvolume
De carillonklanken van de toren drongen niet alleen door tot het Achterhuis waar Anne Frank haar dagboek schreef. Het klokkenspel veroorzaakte het carillonoproer onder de omwonenden.
Al in 1987 wilde het stadsbestuur het nachtelijk gelui staken. Er waren klachten van mensen die nieuw in de Jordaan kwamen wonen.
Botsende culturen kwamen in beeld.
De weinige echte 'Jordanezen' die met de klanken van het carillon opgegroeid staan tegenover de zogenoemde 'yuppen' die na een druk bestaan rustig willen slapen.
Elk kwartier zet een mechanische speeltrommel de klokken van het carillon in beweging en elk heel en half uur geven slagklokken het vereiste aantal slagen.
Er zijn mensen die daar bezwaar tegen maken. 
Hoewel er geen sprake is van een oproer zoals in het verleden, lopen Jordanezen wel te hoop als er een aanslag op hun culturele erfgoed gepleegd wordt. Al in 1987 wilde het stadsbestuur het nachtelijk gelui staken naar aanleiding van klachten van mensen die nieuw in de Jordaan kwamen wonen.

Toen de Westertoren gerestaureerd werd is er een hernieuwde poging gedaan om het carillon het zwijgen op te leggen. Er kwam een voorstel van het Dagelijks Bestuur van het stadsdeel Centrum op tafel. Dit naar aanleiding van een notitie van het CDA: klokgelui en carillongetingel
Het besluit kwam voor de buurt als een volslagen verrassing. 
D66 heeft toen het voorstel gedaan om het een en ander eerst met de bewoners van de Jordaan te bespreken en een buurtraadpleging te houden. Na een grote buurtactie besloot de gemeenteraad dat het carillon 's nachts moest blijven spelen.

Een discussie barst los
Er wordt getwijfeld of het wel de yuppen en niet de oudere bewoners van de Jordaan zijn die klagen.
Fijntjes wordt naar voren gebracht het censureren het gelui van de Westertoren een plannetje van PvdA-stadsdeelvoorzitter Els Iping was. 
Hoe komt een dergelijk onderwerp op een politieke agenda? Wanneer wordt iets aangemerkt als overlast? Het stadsdeel Centrum wordt steeds meer aangeharkt tot een monumentaal maar saai dorp. 
Wat doen de bestuurders eigenlijk om de stad en dan zeker het centrum aantrekkelijk te houden voor bewoners en mensen die er moeten werken? Verzucht iemand.

Geen leuke dingen op straat.
Nee Els Iping wil niets, ze wil rust, ze wil dat mensen vroeg naar bed gaan, ze wil niet dat mensen ook in de winter gezellig op een terras kunnen zitten, ze wil geen ijsbaan op de Dam, geen nieuwe initiatieven, geen krantenrekje buiten, geen bloembak in de straat, geen vlaggetje aan de deur, geen feest op de Dam, geen muziek, geen stoeltje voor de deur. 
Ze wil kennelijk niet dat mensen met trots en plezier gebruik maken van hun stad.

Een klagerige Jordanese vertelt: 
Toen ik nog in de Bloemstraat woonde stond de Wester haast in m'n huiskamer. Overdag gezellig, op dinsdag geweldig, 's nachts was even wennen. Maar als ik toevallig niet kon slapen werd ik gék van het carillon. Elk kwartier werd ik eraan herinnerd dat het inmiddels weer later was en ik nog wakker lag. 
Mijn buren vonden mij geen echte Jordanese. 
Pas 22 jaar, iets meer dan de helft van mijn leven, woon ik in de Jordaan. 
Je ben hier wel nie gebore, maar je mag hier wel sitte hoor, 
zei iemand op een terras van een bruine kroeg aan de Prinsengracht. 

Toffe lui.
Echt heel hartelijk, mijn buurtgenoten.  
De Lange Leidse Dwarsstraat, waar mijn wieg stond, en niet mijn stijfselkissie, is inderdaad geen Jordaan. Feitelijk ben ik hier allochtoon. 
Geen recht van spreken dus, en al helemaal niet als het over het carillon van die Ouwe Wester gaat.
De yuppen, verzamelnaam voor allochtone Jordaanbewoners, of ze nou jong, oud, professional of werkloos zijn, hebben het altijd gedaan hier. 
Weet je wat? Ik ga mijn leven beteren. Ik ga een angoratrui voor mezelf breien, mét tijger, en ik maak gelijk een afspraak om mijn haar te laten blonderen. M'n accent poets ik wel even op in de kroeg. 
En daarna ga ik een paar van die yuppen de les lezen. Ik weet nog niet waarover, maar dat verzin ik wel, want als echte toffe Jordanees zit ik nooit om een reden verlegen om iemand verrot te schelden.
En zo is het altijd weer gezellig in de Jordaan
.

dit klok geluid
blijf steeds in mijn oren
in de bloemstraat ben ik geboren
als mijn zusje huilend weer naar boven komt
er is weer ruzie onder elkaar
dan gaat mijn moeder
met haar hoofd uit het raam, en praat flinke taal
met de kinderen van de straat
daarna is het weer over
en we spelen weer met elkaar


De maat van alle dingen
Men begrijpt niet dat in Amsterdam de Westertoren de maat van alle dingen is. 
In Amsterdam zal nooit meer iets gebouwd worden dat de handelsmetropool uit de Gouden Eeuw kan evenaren, de Keizerskroon op de Westertoren zal tot het einde der tijden het hoogste punt van Amsterdam blijven.

Maar als ik de Westertoren zie
Dan ben ik een heel ander mens
En hoor ik het galmen van jouw melodie
Dan leef ik geheel naar m'n wens
O Wester. jij brengt m'in vuur en vlam
Wanneer ik jouw klokken hoor slaan
Want jij bent de glorie van oud Amsterdam
En de parel van onze Jordaan


naar boven


> Jordaan index

Aanvullingen en verbeteringen graag hier

Bronnen
o.a.
Stadsarchief / Westertroren, historie en herstel, Walter Kramer, Bureau Monumentenzorg / Vincent van Rossum, historicus