Kamishibai



> startpagina



In vroegere tijden
was kamishibai
een kunstvorm in Japan
waarmee lange
epische gedichten
aan volwassenen
werden verteld


tussen taal en beeld


De snoephandelaar vertelt



















Hoe de Kamishibai begon


Al in de 9e en 10e eeuw gebruikten Boeddhistische priesters getekende rollen om hun doctrine aan leken uit te leggen.
Later kwamen de Etoki. Dat waren vertellers met prenten die meer wereldse verhalen brachten.
Tijdens de Edo periode (1603-1867) en de Meiji periode (1868-1912), ontstond een veelheid van straatoptreden waar prenten aan verhalen gekoppeld werden.

Straathandelaars als vertellers
Het toneel van de vroege uitvoeringen was niet zo simpel op te bouwen en te vervoeren als de Kamishibai die in de jaren 1920 ontwikkeld werd.
De Kamishibai verteller verdiende de kost met het verkopen van snoep. Hij trok met zijn houten theatertje, achter op zijn fiets, de aandacht van de kinderen en hun ouders door met een Hyoshigi te klepperen.
Dit instrument werd in de traditionele theaters ook gebruikt om het begin van een voorstelling aan te kondigen.
Kinderen die al snoep gekocht hadden kregen de beste plaatsen bij de voorstelling.
Zo trok hij van dorp naar dorp. Zijn verhalen hadden altijd een soort 'cliffhanger', een spannende afloop, waar iedereen benieuwd naar was, waardoor hij de volgende keer weer op klandizie mocht rekenen
.

Oorlogsverslaggevers
In de tijden van economische depressie, die Japan in de dertiger jaren kende, was Kamishibai een voorbeeld van armelui's theater. Vooral omdat iedereen op straat was en naar werk zocht.
Tijdens de tweede wereldoorlog was het een vast onderdeel van vermaak als iedereen in de schuilkelders moest zitten. De vertellers fungeerden dan eveneens als reporters van het laatste wereldnieuws over de oorlog.
Ze vertelden niet alleen bij de getoonde platen maar gaven met stembuigingen en expressieve gezichtsuitdrukkingen het verhaal een meerwaarde.

Denki kamishibai
Bij de komst van televisie, in 1950, was Kamishibai zo populair dat TV Denki Kamishibai, of Elektrische Kamishibai genoemd werd. Maar toen Japan steeds welvarender werd is Kamishibai geassocieerd met armoede en achterlijkheid.

Manga
De verhalenvertellers gingen zich bezig houden met het tekenen van stripboeken, de zogenoemde Manga, zonder hun afkomst in het Kamishibai te verloochenen. De invloed ervan is tegenwoordig in vele vormen van de Japanse media te herkennen.
Manga had een enorme verspreiding. Boekwinkels richtten er zelfs speciale afdelingen voor in. Amerikaanse pubermeisjes zijn er gek op. De verhalen gingen in de strips niet over fantasiehelden maar over echte mensen. De Japanse Manga gaat respectvol met het schrijven van stripverhalen om. De vroege Manga is voor de verspreiding van de Japanse cultuur even speciaal als de films van Akira Kurosawa.
Kamishibai is nooit echt uitgestorven omdat de scholen en bibliotheken over de hele wereld de bijzondere waarde van deze vertellerskunst herkennen.


De strips in Japan heten manga, dat betekent beeldverhaal of onverantwoordelijke plaatjes.

Een levendig aspect is het optreden op festivals met Tezukiri, Kamishibai waarin kindertekeningen gebruikt worden.
Hiermee wordt een brug geslagen naar kinderen met culturele- en taalachterstanden. Overal waar mensen hun verhalen uitwisselen is nog plaats voor zoiets als Kamishibai.


Verbeeldingskracht van kinderen



Er komt een moment dat verhalen van kinderen heen en weer schieten.
De kinderen bekijken voortdurend afbeeldingen of tekeningen die ze zelf gemaakt hebben en die van hun kameraadjes.
Ze luisteren naar elkaar als ze over die tekeningen praten en er rijpen beelden in hun hoofd die te maken hebben met wat ze zien.
Daar horen altijd woorden bij.

Grote mensen denken soms dat kinderen dan aan het fantaseren slaan, maar dat is niet altijd zo.
De kinderen laten hun verbeeldingskracht werken.

Wat denk je als je deze plaatjes ziet?
Het is in dit verband een vraag naar de geschiedenis van een gebeurtenis die kinderen weergeven.
De verkeerde vraag is dan: "Wat is dit?", want dat is een kennisvraag en daar zijn we niet mee bezig.



Een vogeltje vertelt het verhaal

De reeks prenten in een Kamishibai is voor mijn doel, de woordenschatontwikkeling, willekeurig samengesteld.
De kinderen brengen door hun verbeeldingskracht de basis voor een vertelling aan en vertellen in feite zelf de verhalen die bij de prenten horen.

Om voor de kinderen duidelijk te maken dat het niet gaat om een verhaal dat ik vertel, gebruik ik een speelgoedvogeltje. Als je in het handvat knijpt bewegen de vleugels en gaat het vogeltje piepen.



Het vogeltje weet alles

Bij het vertonen van de reeks prenten laat ik het vogeltje bij mijn oor piepen en geef aan de kinderen door wat het mij verteld heeft.
Behalve dat het een praktisch hulpmiddeltje is om de aandacht van de kinderen op een voorstelling te richten daagt het hen ook uit om met het vogeltje in discussie te gaan.



De Kamishibai is gemaakt van een kartonnen doos
Daarmee is duidelijk dat het geen methodisch leermiddel is.
Het theatertje staat dicht bij de oude dozen zoals kinderen die ook gebruiken om er hun geknutselde bouwsels van te maken.

De afbeeldingen
Ik gebruik foto's uit tijdschriften, plak ze op een gekleurd A4tje en stop ze in een plastic mapje, waana ze precies in de Kamishibai passen.
Het kunnen ook kindertekeningen zijn of tekeningen die ik zelf voor een bepaald thema maak.
De volgorde van de afbeeldingen kan steeds wisselen, afhankelijk van de inbreng van de kinderen.



Kamishibai op een Amsterdams pleintje


Vertelkistje
Een variant voor Kamishibai is het Vertelkistje.
Een collectie prentbriefkaarten heb ik in een antiek kistje aangelegd.
In willekeurige volgorde krijgen de kinderen die aan mijn vertellingen deelnemen een kaart. Die kaarten kunnen weer ingewisseld worden als kinderen geen enkele associatie met de afbeelding hebben.
De opdracht is om, zonder de afbeelding te laten zien, een verhaal te vertellen. Het verhaal mag niet beginnen met: "dit is een .... en toen" om te voorkomen dat de kinderen de kaart beschrijven in plaats van een associatief verhaal vertellen.

Op deze manier ontstaat een nieuwe generatie kamishibai vertellers.


Henk van Faassen



Kinderen en visuele poëzie


22 9 2018