Kamishibai

In vroegere tijden
was het vertellen met de kamishibai
een kunstvorm in Japan
waarmee lange, epische gedichten aan volwassenen werden verteld.

tussen taal en beeld

Hoe de Kamishibai begon
Kamishibai kent een lange historie van verhalenvertellers die daarbij prenten gebruiken.
Al in de 9e en 10e eeuw gebruikten Boeddhistische priesters getekende rollen om hun doctrine aan leken uit te leggen.
Later kwamen de Etoki. Dat waren vertellers met prenten die meer wereldse verhalen brachten.
Tijdens de Edo periode (1603-1867) en de Meiji periode (1868-1912), ontstond een veelheid van straatoptreden waar prenten aan verhalen gekoppeld werden.

Straathandelaars als vertellers
Het toneel van de vroege uitvoeringen was niet zo simpel op te bouwen en te vervoeren als de Kamishibai die in de jaren 1920 ontwikkeld werd.
De Kamishibai verteller verdiende de kost met het verkopen van snoep. Hij trok met zijn houten theatertje, achter op zijn fiets, de aandacht van de kinderen en hun ouders door met een Hyoshigi te klepperen. Dit instrument werd in de traditionele theaters eveneens gebruikt om het begin van een voorstelling aan te kondigen.
Kinderen die al snoep gekocht hadden kregen de beste plaatsen bij de voorstelling.
Zo trok hij van dorp naar dorp. Zijn verhalen hadden altijd een soort 'cliffhanger', een spannende afloop, waar iedereen benieuwd naar was, waardoor hij de volgende keer weer op klandizie mocht rekenen.

Oorlogsverslaggevers
Kamishibai is in de tijden van economische depressie, die Japan in de dertiger jaren kende, een voorbeeld van armelui's theater. Vooral omdat iedereen op straat naar werk zocht.
Tijdens de tweede wereldoorlog was het een vast onderdeel van vermaak als iedereen in de schuilkelders moest zitten. De vertellers fungeerden dan eveneens als reporters van het wereldnieuws over de oorlog.
Ze vertelden niet alleen bij de getoonde platen maar gaven met stembuigingen en expressieve gezichtsuitdrukkingen het verhaal een meerwaarde.

Denki kamishibai
Bij de komst van televisie, in 1950, was Kamishibai zo populair dat TV Denki Kamishibai, of Elektrische Kamishibai genoemd werd. Maar toen Japan steeds welvarender werd is Kamishibai geassocieerd met armoede en achterlijkheid.

De verhalenvertellers gingen zich bezig houden met het tekenen van stripboeken, de zogenoemde Manga, zonder hun afkomst in het Kamishibai te verloochenen. De invloed ervan is tegenwoordig in vele vormen van de Japanse media te herkennen.
Manga had een enorme verspreiding. Boekwinkels richtten zelfs speciale afdelingen ervoor in. Amerikaanse pubermeisjes zijn er gek op. De verhalen gingen in de trips niet over fantasiehelden maar over echte mensen. De Japanse Manga gaat respectvol met het schrijven van stripverhalen om. De vroege Manga is voor de verspreiding van de Japanse cultuur even uniek als de films van Akira Kurosawa.
Kamishibai is nooit echt uitgestorven omdat de scholen en bibliotheken over de hele wereld de bijzondere waarde van deze vertellerskunst herkennen.

Een levendig aspect is het optreden op festivals met Tezukiri, Kamishibai waarin kindertekeningen gebruikt worden.
Hiermee wordt een brug geslagen naar kinderen met culturele- en taalachterstanden. Overal waar mensen hun verhalen uitwisselen is nog plaats voor zoiets als Kamishibai.

Verbeeldingskracht
Er komt een moment dat verhalen bij kinderen heen en weer schieten.
De kinderen bekijken voortdurend afbeeldingen of tekeningen die ze zelf gemaakt hebben en die van hun kameraadjes. Ze luisteren naar elkaar als ze over die tekeningen praten en er rijpen beelden in hun hoofd die te maken hebben met wat ze zien.
Daar horen altijd woorden bij.
Grote mensen denken soms dat kinderen dan aan het fantaseren slaan, maar dat is niet altijd zo.
De kinderen laten hun verbeeldingskracht werken. "Wat denk je als ze deze plaatjes ziet?"
Het is in dit verband een vraag naar de geschiedenis van een gebeurtenis die kinderen weergeven.
De verkeerde vraag is dan: "Wat is dit?", want dat is een kennisvraag en daar zijn we niet mee bezig.

Het verhalenkastje
Een goed middel om met elkaar naar platen te kijken is het Verhalenkastje
Een verschil is dat in een Kamishibai complete verhalen verteld worden, terwijl met het woordenschatkistje een interactief proces met wisselende afbeeldingen op gang gebracht wordt.
De reeks prenten in een Kamishibai is voor mijn doel, de woordenschatontwikkeling, willekeurig samengesteld. De kinderen brengen door hun verbeeldingskracht de basis voor een vertelling aan en vertellen in feite zelf de verhalen die bij de prenten horen.

Een vogeltje vertelt het verhaal
Om voor de kinderen duidelijk te maken dat het niet gaat om een verhaal dat ik vertel, gebruik ik een speelgoedvogeltje. Als je in het handvat knijpt bewegen de vleugels en gaat het vogeltje piepen.

Bij het vertonen van de reeks prenten laat ik het vogeltje bij mijn oor piepen en geef aan de kinderen door wat het mij verteld heeft.
Behalve dat het een praktisch hulpmiddeltje is om de aandacht van de kinderen op een voorstelling te richten daagt het hen ook uit om met het vogeltje in discussie te gaan. Daarmee stellen ze met elkaarhun woordenschat te vergroten.

De afbeeldingen die ik gebruik knip ik uit tijdschriften, plak ze op een gekleurd A4tje en stop ze in een plastic mapje, waana ze precies in de Kamishibai passen. De volgorde van de collages kan steeds wisselen, afhankelijk van de inbreng van de kinderen.